माझी भटकंती.......

2011-01-20T10:33:00.002+05:30

GOLDEN ORIOLE (हळद्या)

Grey Shrike खाटीक

आभाळातून पडले मोती....

2010-07-07T06:49:00.006+05:30

आभाळातून पडले मोती..

टपटप पानांवरती पडले
आभाळातूनी काचमणी
माळेमध्ये ओवीन म्हणते
काढून देता का कोणी?
-के अंजली-

काळदुर्ग आणि ठाण्यातले काही भुईकोट किल्ले

2010-06-26T12:32:00.007+05:30

उन्हाळा संपत आला होता आणि बरेच दिवस ट्रेक झालेला नव्हता. शनिवारी अचानक जीएस ने फोन करून सांगितले आज रात्री आपल्याला ट्रेक ला जायचे आहे ८ वाजता पुणे सोडायचे आहे. मी त्यावेळेस पुण्याबाहेर होतो माझी काहीच तयारी नव्हती, कॅमेराचे सेल सुद्धा पुर्ण चार्ज करायला वेळ मिळाला नाही. घरी ६ वाजता पोहोचलो मग थोडा उशीर होईल असे सांगुन मिळालेल्या वेळात टॉर्च आणि सेल चार्ज करून घेतले. जीएस, आरती, तात्या , सुभाष आणि मी असे पाच जण ठाण्याच्या दिशेने निघालो. ९ वाजत आले होते. वाटेत एक्स्प्रेस वे वर जेवण केले आणि पुढचा प्रवास सुरु केला.
काळदुर्ग चा किल्ला मनोर मार्गे पालघर ला जाण्यासाठी च्या रस्त्यावर आहे. रात्री वाघोबाच्या खिंडीत पोहोचलो तोवर १ वाजला होता. एकदम सामसूम होते, वाघोबाच्या मंदिरात पथा-या पसरण्याच्या तयारीत आम्ही होतो, पण तितक्यात दोन लोक दुचाकीवर तिथे पालघर च्या दिशेने आले त्यांनी आपापसात काहीतरी चर्चा केली आणि मग आमच्या कडे वळाले. त्यांनी सांगितले की ही जागा मुक्कामासाठी अतिशय अयोग्य आहे. लुटमारीचे प्रकार इथे होतात, तर तुम्ही पालघरात जाऊन कोणात्याही लॉज वर मुक्काम करावा. मग नाईलाजाने पालघर गाठले त्या लोकानी सांगितलेले काही लॉज शोधत असताना ते दुचाकीस्वार परत आमच्यापाशी आले आणि एक लॉज चा रस्ता सांगितला. जी ठिकाणे सांगितली होती तिथे खोल्याच उपलब्ध नव्हत्या आणि तोपर्यंत रात्रीचे ३ वाजले होते. पालघराकडे येताना घाट ओलांडल्यावर काही शेड तात्यांनी पाहिल्या होत्या. तिथे गेलो तर कोणत्यातरी हॉटेलची शेड होती ती, ओसरीतली लाईट चालू होती आणि रस्त्याच्या बाजूने भिंत आणि एक मोठा पार होता त्यामुळे चांगला अडोसा सुद्धा होता आणि प्रश्ण दोनच तासांचा होता त्यामुळे मग कसलाही विचार न करता तिथेच पसरलो. रात्री हवेत ब-यापैकी गारवा होता त्यामुळे छान विश्रांती झाली. सकाळी साडेपाच सहाला तात्यांनी नेहमीचे महत्वाचे काम केले आम्हाला झोपेतून उठवण्याचे. लगेचच तिथुन परत खिंडीत पोहोचलो. सकाळची कामे उरकून घेतली.

वाघोबाचे मंदिर तसे ऎसपैस आहे, त्या मंदिराला लागुनच एक छोटेसे दुकानसुद्धा आहे तिथे ठंड सरबत, वेफर्स अश्या गोष्टी मिळतात. दुकान नुकतेच उघडले होते तिथल्या माणासाला गडावर जायचा रस्त्याची विचारपुस केली तेव्हा थोडे अंतर आमच्या पर्यंत येऊन रस्त्याबद्दल मार्गदर्शन केले. डोगराच्या ह्या भागात दाट झाडी आहे त्यामुळे त्यातून वाट काढताना चुकण्याची शक्यता आहे त्यात करवंदाच्या जाळीने काही ठिकाणी पायवाट झाकून टाकलेली आहे. त्यामुळे त्यातुन वाट काढताना करवंदाचे काटे त्यांचे काम करतात, जपुन जावे लागते. कोकणातली हवा आणि त्यात दाट झाडी त्यामुळे घामाच्या अक्षरश: धारा वहात होत्या. एका मोकळ्या कातळाचा सपाट भाग ओलांडुन आपण डोंगराच्या दुस-या रांगेवर म्हणजेच गडाच्या मागच्या बाजुला येऊन पोहोचतो. तेथुन गडाची योग्य पायवाट पकडावी लागते आम्हिही थोडे भरकटलोच पण वेळीच लक्षात आले. थोडा खडा चड चढुन गेल्यावर गडाच्या कातळकड्यापाशी येऊन पोहोचलो. इथे परत थोडी खडी चढण आहे आणि वाट सुद्धा घसा-याची आहे.
वर पोहोचल्यावर एक केवळ पाया शिल्लक असलेली दगडी भिंत दिसते. मग एक पाण्याची खोदीव टाकी, थोडे आजुन पुढे गेल्यावर ७-८ पाय-या चढल्या की गडाच्या माथ्यावर पोहोचतो. वरती आता पाण्याच्या खोदीव टाक्यांखेरीज काहीच नाही आणि टाक्यामधे पाणी नाही. गडाचा आकार पहाता मोक्याच्या जागेवर असलेली एक सुसज्ज चौकी एवढाच उपयोग केला जात असावा. कोकणातून देशावर येणा-यावाटेवर असल्यामुळे त्याला महत्व आहेच. तसेच ह्या किल्ल्याच्या सोबतीने असावा आणि तांदुळावाडी हे आजुन दोन किल्ले ह्या परिसरात आहेत. माथ्यावरून पालघर चा संपुर्ण परिसर नजरेत भरतो. हवा चांगली असेल तर समुद्रदर्शनही होऊ शकते.

बरोबर नेलेल्या भेळ चिवड्याची न्याहारी केली किती वाजले पाहिले तर आत्ताशी ९.३० च वाजले आहेत मग लगेच परतायचे छे. तिथे आजुन काहीवेळ थांबुन ११ पर्यंत खिंडीत पोहोचलो, घामाच्या धारांनी हैराण केले होते. मग मंदिराच्या प्रांगणातच पसरलो तर तिथे वर्दळ सुरू झालेली गावातून नवदांपत्यांची व-हाडी मंडळीची तिथे गर्दी वाढू लागली त्यामुळे तिथुन निघालो. थेट शिरगाव गाठले.

शिरगावचा किल्ला हा भुईकोट ह्या प्रकारात मोडणारा किल्ला आहे. तर किल्ल्यावरून समुद्र किनारा एकदम जवळ आहे. किल्ल्याचे प्रवेशद्वार प्रशस्त असुन भक्कम आणि २५-३० फुट उंचीची तटबंदी आणि बुरूज आहेत. आतली जागा सुद्धा बरीच मोठी आहे. आतमधे विशेष बांधकामे शिल्लक नाहीत. तटबंदीवर काही घुमट असुन तेथुन सभोवतालचा परिसराचे निरिक्षण करता येते. आम्ही गेलो तेव्हा आतमधे कोणत्यातरी भोजपुरी चित्रपटाचे शुटिंग चालू होते. त्यामुळे किल्ल्याचा एक भाग त्यांनी व्यापला होता आणि तिथे जाता येत नव्हते. भर गावात किल्ला असल्यामुळे किल्ल्याची निगा-दुरुस्ती केली जात असल्याचे दिसते.

आत्ताशी १२.३० च वाजले होते. भुकेची जाणिव झाली होती तरीपण एवड्या लांब आलोच आहोत तर मग तिथुन जवळ असलेला माहिमचा भुईकोट का सोडावा. माहिमचा किल्ला / गढी पाशी पोहोचलो. २०-२५ पुट उंचीची भक्कम तटबंदी. तटबंदिवर जाणारा जिना एवढेच तिथे शाबुत आहेत आत एक कोरडी विहिर दिसली. तटबंदीवरून लांबवर समुद्रकिनारा दिसतो. आता मात्र कडाक्याची भुक लागली होती मग चांगल्या हॉटेल चा शोध घेत केळव्याला पोहोचलो. इथे विसावा नावाचे एक चांगले हॉटेल आहे शाकाहारी-मांसाहारी दोन्हीप्रकारचे थाळी स्वरूपातले उत्कृष्ट आणि पोटभर जेवण मिळते. हॉटेलचा चालक तुम्हाला सांगतोच पोटभर जेवल्याशिवाय जायचे नाही म्हणुन. जेवण चांगले होते.

केळव्याला दोन कोट आहेत एक किना-यावर तर दुसरा थोडा समुद्रात. आम्ही पोहोचलो तेव्हा नेमकी भरतीची वेळ सुरू झाली होती त्यामुळे समुद्रातील किल्ल्यावर जाण्याचा मार्ग बंद झाला होता. दुसरा किल्ला जो किना-यावर आहे त्याला किल्ला किंवा गढी का म्हणावे असा प्रस्णच पडतो, इतका त्याचा आकार लहान आहे. आदमासे १००० चौ. पुट सुद्धा नसेल.

माहिम आणि केळवा हा किनारपट्टीचा भाग पौर्तुगीज अमलाखालील होता त्यामुळॆ त्यानी बांधकाम केलेले हे किल्ले तिथल्या बांधकामाचे स्वरूप हे त्यांच्या पद्धतीचे आहे.

आता गडाच्या इतिहासाबद्दल माहिती जमा करतो आहे. लवकरच ती इथे लिहिन.

dhivar

2010-06-24T12:10:00.001+05:30

आठवली आठवली
तळ्याकाठी गाती लाटा
लाटांमधे उभे झाड
झाडावर धीवराची
हाले चोच लाल जाड
शुभ्र छाती पिंगे पोट
जसा चाफा यावा फुली
पंख जणु थंडीमध्ये
बंडी घाले आमसुली
जांभळाचे तुझे डोळे
तुझी बोटे जास्वंदीची
आणि छोटी अखेरची पिसे जवस फुलांची
गड्या पाखरा तु असा
सारा देखणा रे कसा
पाण्यावर उडताना नको मारु मात्र मासा

राजगड...

2010-05-25T15:31:00.000+05:30

राजगड-

पुण्यापासून केवळ ६०-६५ किमी अंतरावर असलेला राजगड म्हणजे, एका दिवसात जाऊन गडमाथा गाठता येतो आणि तितक्याच गतीने परतता येते असे ठिकाण, बरेच लोक असेच सांगतात. पण संपुर्ण गड एका दिवसात व्यवस्थीत पहाणे केवळ अशक्यच, आणि राजगडाच्या तिनही माच्या आणि पहायचा तर कमीतकमी २ दिवसांचा मुक्काम करायला पाहीजे. पण, सध्या मोकळ्या वेळेचे गणित जुळवणे फारच अवघड झाले आहे. मागील वर्षी एप्रिल महिन्यात पहिल्यांदा राजगड ला गेलो होतो, तेव्हा गडाचा आकार, रचना पाहुन मनाशी ठरवले की राजगड चा कानाकोपरा टप्प्या टप्प्याने का होईना पण पहायचाच आणि तेव्हा पासून ही माझी राजगडाची पाचवी भेट.

१६४६-४७ मधे तोरणा घेतल्या नंतर शिवाजी राजांनी राजगडही जिंकुन घेतला. त्याकाळी राजगडाचे स्वरूप केवळ एक टेहाळणीची चौकी म्हणुन होते, तर मुरंबदेवाचा डोंगर या नावाने ओळखला जात होता. डोंगराचा आकार त्रिकोणी असुन भौगोलीक दृष्ट्या अतिशय दुर्गम ठिकाणी आहे. महाराजंनी गड घेतल्या नंतर तोरण्यावर मिळालेल्या धनाच्या सहाय्यने गडाचे बांधकाम सुरू केले. गडाच्या पुर्वेला पद्मावती, दक्षिणेला सुवेळा आणि पश्चिमेला संजीवनी अश्या तिन माच्या आणि पद्मावती उत्तुंग अभेद्या असा बालेकिल्ला आणि बालेकिल्ल्यावर अनेक गरजेच्या इमारतीची बांधकामे केली. राजधानीचा गड असल्यामूळे गडावरील प्रत्तेक बांधकाम अतिशय सुबकतेने विचारपुर्वक करण्यात आलेले आहे. एका दिवसात हे इतके सर्व पाहुन होणे केवळ अशक्यच.

गडावर जाण्यासाठी १) पाली दरवाजा मार्गे २) गुंजवणे-चोर दरवाजा ३) अळु दरवाजा ४) गुंजवणे दरवाजा आणि आजुन एक वाट गुंजवणे गावतून सुवेळा माचीवरील मधल्या भागातून वर घेऊन येते. ह्यापैकी गुंजवणे-चोर दरवाजा आणि पाली दरवाजा हे दोन मार्ग जास्त प्रचलीत आहेत. आळु दरवाजाची वाट राजगड-तोरणा ह्यांना जोडणारी वाट आहे.

पाली दरवाजा मार्गे गडावर जायचे असेल तर पुण्याहून नसरपूर - मार्गसनी - वाजेघर मार्गे भोसलेवाडी येथे यावे. पाली दरवाज्याची वाट पाय-यांनी बांधलेली आहे आणि इतर रस्त्यांपेक्षा इथे थोडे अधिक वरपर्यंत कच्च्या रस्त्याने गाडीने वरपर्यंत जाता येते. पुढे काही अंतर कारवीच्या दाट रानातून आंगावर येणारा चढ आणि मग ३००-३५० पाय-या चढून गेल्यावर पाली दरवाजा क्र. १ च्या प्रचंड मोठ्या बुरुजापाशी येऊन पोहोचतो. दरवाज्यातून प्रवेश करण्यासाठी मात्र थोडे वळसा घेऊन जावे लागते. त्याकाळी उपलब्ध असणा-या शस्त्र-अस्त्रांपासुन दरवाज्याचे रक्षण करता येईल अशी योजना केली आहे. पहिल्या दरवाज्याने आत शिरल्यावर दोन्ही बाजूंनी तटबंदी असलेल्या मार्गने आजुन काही पाय-या चढुन गेल्यावर दोन बुरजांच्या संरक्षण लाभलेला दुसरा दरवाजा दिसतो. १५-२० फूट उंची असलेल्या दरवाज्याचे आणि बुरूजाचे बांधकाम पहाण्यासारखे आहे. दुस-या दरवाज्याने आत प्रवेश केल्यावर दरवाज्याच्या दोन्ही बाजुना सैनिकाना बसण्यासाठी ओसरी सारखी जागा आहे तिला अलंगा असे म्हटले जाते. त्यावाटेने तसेच पुढे चालत गेल्यावर एका बांधीव तळ्याजवळून पुढे जात आपण पद्मावती माचीवर येऊन पोहोचतो.

दुसरा आणि जास्त प्रचलीत असलेला मार्ग म्हणजे गुंजवणे-चोर दरवाजा मार्गे जाणारी बाट. तिथे जाण्यासाठी नसरापूर - मार्गसनी - गुंजवणॆ मार्गे यावे लागते. पाली दरवाज्यापेक्षा ही वाट जास्त लांबीची आहे पण तिथल्यासारखा एकदम आंगावर येणारा चढ नाही. आणि ब-याच अंतरापर्यंत झाडांच्या सावलीचा आधार मिळातो त्यामुळे चालताना जास्त दमछाक होत नाही. बराच वेळ चालल्यावर चोर दरवाज्याच्या कातळकड्यापाशी येउन पोहोचतो. इथे थोडी खडी चढण आहे पण रेलीग लावल्यामुळे सुरक्षीतपणे आपण पद्मावतीमाची वर पोहोचतो. समोर पद्मावती तळे अनेक बांधकामे आणि त्यामागे असलेला बालेकिल्ल्याचा उत्तरबुरुज नजरेत भरतो.

पद्मावती माची ही इतर दोन माच्यांपेक्षा लांबीने कमी पण रुंदीने पुष्कळ मोठी आहे. गडाच्या महत्वाच्या इमारती ह्याच माचीवर दिसतात. बारा महिने पाणि पुरेल इतका मुबलक पाणिसाठा असलेला पद्मावती तलाव. तलावाचे निट निरिक्षण केल्यास तळ्याच्या सभोवती सर्व बाजुने संरक्षक भित असली पाहिजे असे दिसून येते. तलावाच्या पुर्व आणि पश्चिम बाजुने असलेल्या दरवाज्याने तळ्यात उतरण्यासाठी असलेली वाट दिसते. तलावाच्या डाव्या बाजुला एकारांगेत अनेक खोल्या असलेले बांधकाम दिसते, गडावरील शिबंदींचे रहाण्याचे ठिकाण असावे. पुढे उजवीकडे अलिकडील काळात बांधलेले (??) यात्रीनिवास लागते, त्यानंतर एक समाधिचे बांधकाम दिसते ती म्हणजे राणी सईबाई ह्यांची समाधी होय. समोरच पद्मावती देवीचे प्रशस्त मंदिर आहे. २५-३० लोकांची मुक्कमाची सोय इथे होऊ शकते. मंदिराच्या भोवताली पाण्याची काही टाकी खोदलेली आहेत. काही टाक्यातलेच पाणी पिण्यायोग्य आहे. देवळाच्या मागील बाजुस सध्याची वापरात असलेली सरकारी कचेरी आहे. पद्मावती मंदिरासमोर रामेश्वराचे छोटे मंदिर आहे. तेथुन ढालकाठीच्या दिशेने पुढे चालताना सदर, अंबरखाना, दारुखाना इत्यादी इमारतींचे अवशेष / जोती दिसतात. पाली दरवाजामार्गे येणारी वाट या ठिकाणी येऊन मिळते.

ढालकाठीची जागा म्हणजे ध्वजाचे ठिकाण. इथुन उजवीकडे जाणा-या वाटेने संजीवनी माचीवर जाता येते, सरळ गेल्यास बालेकिल्ल्यावर जाता येईल आणि डावीकडे गेल्यास गुंजवणे दरवाजा आणि सुवेळा माचीवर जाता येते. एका दिवसाच्या रपेटीमधे पद्मावती माची, बालेकिल्ला आणि सुवेळा किंवा संजिवनी माचीची धावती भेट किंवा बालेकिल्ल्याची पुर्ण टेहाळणी करता येऊ शकते.

डावीकडील वाटेने थोडे पुढे गेल्यावर बालेकिल्ल्याच्या कड्यापासुन ते खालच्या तटबंदीपर्यंत बांधून काढलेली एक भिंत लागते, ज्यामुळे पद्मावती माची बालेकिल्ल्यापासून वेगळी असल्याचे भासते. डावीकडे खालच्या बाजूला गुंजवणे दरवाज्याचा बुरुज दिसतो. इथुन खाली उतरणारी वाट अवघड आणि घसा-याची आहे. या वाटेने प्रयत्नकरून गडावर आल्यास वर येणास कमी वेळ लागतो असे त्या रस्त्याने आलेले ट्रेकर्स सांगतात, शिवाय तिथल्या झाडीमधे वाट चुकण्याचीही भिती आहेच.

सुवेळा माची - सुवेळा माचीचे बांधकामाचे तिन भाग दिसतात त्यातला एक टेकडीसारखा असलेल्या भागाला डुबा असे म्हणतात. त्याच्या अडोश्याने काही इमारतींचे बांधकाम दिसते ही कदाचित गडावरील प्रमुख सरदारांची निवासस्थाने असावीत. पुढे झुंजार बुरुजावर आपण येऊन पोहोचतो. बुरजाचे बांधकाम अतिशय सुबक आणि प्रशस्त आहे. बुरुजाच्या माथ्यावरुन पाहिल्यास सुवेळा माचीची पुढे धावत गेलेली तटबंदीची रांग दिसते. वुरजाच्या उजव्या बाजुस असलेल्या दरवाज्यातुन पुढे गेल्यावर एक भिंतीत असलेली श्रीगणेशाची सुंदर मुर्ती आपले लक्ष वेधुन घेते. सुवेळा माचीचे एक आकर्षण म्हणजे हात्तीनेढे. झुंजार बुरूजाखाली असलेल्या हात्तीच्या आकारासारख्या दिसणा-या प्रचंड खडकाला मधोमध पडलेले एक नैसर्गिक छिद्र. ह्या नेढ्यामधे १०-१२ माणसे एकावेळेस बसु शकतात इतके ते मोठे आहे. सुवेळा माचीच्या शेवटच्या टोकापर्यंत जाताना वाटेत पाण्याची काही टाकी खोदलेली दिसतात. बालेकिल्ल्यापासुन सुवेळामाचीचे टोक सुमारे दिड कि.मी. वर आहे आणि संपुर्ण माचीभोवताली ५-८ फुट उची आणि ४-५ फुट जाडीची तटबंदी पहाण्यासारखी आहे. काही ठिकाणी तटबंदीचे दुहेरी पदर दिसतात, तर काही ठिकाणी ढासळलेली आहे.

बालेकिल्ला - सुवेळा माचीवरून परत येताना बालेकिल्ल्याच्या कड्याला भिडलेली एक पायवाट दिसते त्या वाटेने पुढे गेल्यावर बालेकिल्ल्यावर जाण्यासाठी डावीकडे काही पाय-या लागतात १०-१२ पाय-या चढून गेल्यावर खोबण्या कोरलेल्या कातळकड्यापाशी येऊन पोहोचतो. अतिशय उभी चढण आहे. खाचा-खोवण्या आणि लोखंडी रेलींग चा आधार घेत ५०-६० फुट चढून गेल्यावर उजव्या बाजूला एक गुहा लागते. आणि आजून थोडे चढून गेल्यावर बालेकिल्ल्याच्या महाद्वारापाशी येऊन पोहोचतो. महाद्वार प्रशस्त आणि १५-२० फुट उंचीचे असून दोन्ही बाजूला सुबक बांधकाम केलेले अष्ट्कोनी बुरुज आहेत. दरवाज्यातून आत गेल्यावर तिथल्या पाय-यांवर एक छोटी विश्रांती घ्यावीशी वाटते दरवाज्यातून सुवेळामाचीचे दिसणारे द्रुश्य आणि भन्नाट वारा काही क्षणात तुमचा थकवा दुर करतो. बालेकिल्ल्यातून आत प्रवेश केल्यावर समोर दिसते ते जननी मातेचे मंदिर. उजव्या हाताला गडाच्या माथ्यावर जाण्यासाठी रस्ता आहे त्याने वर गेल्यावर अर्धगोलाकार असे चंद्रतळे दिसते. त्यापुढे गडाचे मुख्य दैवत म्हणजे मुरंबदेव म्हणजेच ब्रम्हऋशींचे छोटेसे मंदिर लागते. मंदिराच्या आजुबाजूला निट पाहीले तर असंख्य पाण्याच्या टाक्या खोदलेल्या दिसतील. तिथुन पुढे आपण उत्तर बुरूजावर येउन पोहोचतो. वरून संपुर्ण पद्मावती माची ते सिंहगडापर्यंतचा परिसर नजरेच्या टप्प्यात येतो. उत्तर बुरुजातुन पद्मावतीमाचीवर उतरण्यासाठी एक गुप्तदरवाजाची वाट आहे. पण ती दगड टाकून बंद करण्यात आलेली आहे. उत्तर वुरूजावरून पश्चिम बुरुजावर तटबंदीच्या बाजुने जाणारी वाट आहे. त्यावरुन जाताना खाली दिसणारी पाली दरवाज्याची रचना लक्षात येते. पश्चिम बुरुजावरून डोकावले असता सुवेळा माचीप्रमाणेच लांबपर्यंत पसरलेली अतीशय रेखीव सुबक बांधकाम असलेली संजिवनी माची आणि त्यापुढे तोरण्यापर्यंतचा प्रदेश नजरेच्या टप्प्यात येतो. पश्चिम बुरूजावरून दक्षिण बुरूजावर जाताना बालेकिल्ल्यावरील महत्वाच्या बांधकामांचे बहुदा महाराजंच्या निवासस्थान आणि कुटुंबातील अन्य लोकांच्या महालाचे अवशेष दिसतात काहींच्या संपुर्ण भंती आहेत तर काहींच्या अर्ध्या तर काहींची नुसतीच जोती शिल्लक आहेत तर काहीची अलिकडच्या काळात थोडी दुरुस्ती करण्यात आली आहे. राहीलेल्या अवशेषांवरून तेथे पुर्वी असलेल्या इमारतीच्या रचनेचा पुरेसा अंदाज लावता येईल. एका वाड्याच्या मागील बाजुस त्या काळी वापरात असलेले शौचकूप दिसतात. तिथेच एका बांधकामाला बाजारपेठ अशी अलिकडच्या काळात लावलेली पाटी दिसते. अनेक लोकांनी राजगडाच्या बालेकिल्ल्यावर बाजारपेठ असल्याचा उल्लेख करतात पण मनाला ते पटत नाही. असो. बालेकिल्ल्याचा परिसर तसा फारसा मोठा नाही १ ते २ तासामधे बराचसा भाग पाहुन होतो. दक्षिण बुरुजावरून पुढे चालत आपण परत महाद्वारापाशी येऊन पोहोचतो. बालेकिल्ल्याची चढण चढताना जेवढी अवघड वाटते त्यापेक्षा ती उतरणे जास्त अवघड आहे.

बालेकिल्ल्याला खालील बाजुने प्रदक्षिणा घालता येत नाही. सुवेळा माची आणि संजिवनी माची या दोघांच्या मधे तिव्र उतार असलेली दरी आहे त्यामुळे संजिवनी माचीकडे जाण्यासाठी परत ढालकाठीच्या जागेकडे यावे लागते. एवढे फिरून होईपर्यंत सुर्य पश्चिमेकडे कललेला असतो. मग तोरण्याच्या मागे मावळणा-या सुर्याचे दर्शन घेतल्या नंतर त्यादिवसाची भटकंती तिथेच थांबवावी लागते. रात्रीचा मुक्काम हा पर्यटकनिवासात किंवा पद्मावतीदेवी मंदिरात किवा सरकारी कचेरीमधे तिथल्या सेवकाच्या परवानगीने करता येतो. गडावर काही ठराविक ठिकाणी तसेच गुंजवणे-चोर दरवाजा मार्गावर आणि पाली दरवाजा मार्गावर पायथ्यापासुन वरपर्यंत लांब-लांब अंतरावर सौर दिवे बसवलेले आहेत. रात्रीचे ट्रेकीग करताना त्याचा मार्गदर्शकाप्रमाणे उपयोग होतो.

पहाटेच्या गारव्याने सुर्योदयापुर्वीच जाग येते. लक्षात येते की सुर्योदय होण्यास आजुन बराच अवधी आहे, तोपर्यंत सकाळचे कार्यक्रम उरकून घेता येतात. पद्मावतीमाचीवरून अप्रतिम सुर्योदय पहायला मिळतो. संजिवनी माचीवर जाण्याची वाट बालेकिल्ल्याच्या उजव्याबाजुने गेलेली आहे. उजव्या बाजुला पाली दरवाजा मागे टाकून त्या रस्त्याने पुढे जाताना काही मधमाशांची पोळी दिसतात. आजून पुढे गेल्यास वरच्या बाजुला कड्यच्या भिंतीपासुन थोडा बाहेर निघालेला एक सुळका आपले ध्यान वेधुन घेतो. लवकरच आपण संजिवनी माचीच्या पहिल्या टप्प्यावर येऊन पोहोचतो. संजिवनी माचीचे तिन वेगळे भाग असल्याचे आपल्याला लक्षात येते. पहिला भाग हा थोडा जास्त रुंदीचा असून तेथे काही बांधकामचे अवशेष दिसतात. दुस-या टप्प्यावर माचीची तटबंदी ने केलेली संरक्षण रचना लक्षात येते. ह्या टप्प्यावर पाण्याच्या काही खोदीव टाक्या आहेत, काही टाक्यांमधे उन्हाळ्याच्या शेवटपर्यंत पाणी टिकून असते पण वापरा अभावी ते पाणी पिण्यायोग्य नाही. तिसरा टप्पा पहिल्या दोन्हीपेक्षा रुंदीने कमी असला तरी दोन्हीपेक्षा दुप्पट लांब आहे. या टप्प्यावर उतरता क्षणी चिलखती तटबंदी ची वैसिष्टपुर्ण रचना नजरेस पडते. सुवेळा माचीच्या शेवटच्या टप्प्यावर या पद्धतीचे थोडे बांधकाम आहे पण त्याचे वैसिष्ट तिथे लक्षात येत नाही. माचीच्या दोन्ही अंगाला तटबंदिचे दोन पदर असून दोन भिंतीच्या मधे साधारण्पणॆ दिड फुट अंतर आहे उंची ६ फुटा पासुन काही ठिकाणी १२ ते १५ फूट इतकी आहे. ह्या फटीतून एका टोकापासून दुस-या टोकापर्यंत बिनदिक्कत पणे जाता येते फक्त आत कोणता प्राणी नाही ह्याची खात्री करून घ्यावी. ह्यातुन तटबंदीच्या बाहेरच्या बाजूस उतरण्यासाठी केलेला दरवाजा दिसतो. माचीच्या शेवटच्या टोकाकडे जाऊन मागे वळुन पाहील्यावर गडाच्या उत्कृष्ट , भव्या, आणि सुबक बांधकामाची कल्पना येते. यासारखे शिवकालीन बांधकाम अन्यत्र पहावयास मिळणार नाही. वरून खाली पाहीले असता दुरदूरवर पसरलेल्या संह्याद्रीच्या रांगा, नद्या निरेचा जलाशय आणि अभेद्य तोरणा आपल्याला खुणावत असतो. गडाच्या घे-याचे निट निरिक्षण केल्यास मधेच काही उंचीवर ८-१० घरांची वस्ती दिसते, त्याचे अस्तित्व शिवपुर्वकालापासुनचे आहे. गडाच्या संरक्षणाची एक योजनाच आहे ती, गडाच्या गस्तीची जबाबदारी ह्या घेरेक-यांची. शत्रूचा हल्ला झालाच तरी त्याला तात्पुरते थोपोवणे आणि हल्ल्याची सुचना गडाला देण्याचे काम ह्या लोकांवर सोपवलेले आहे. इथे पोहोचेपर्यंत २-३ तास निघुन गेलेले असतात. मग पद्मावतीमाचीवर पोहोचल्यावर जेवणाची सोय करायची आणि पद्मावती तलावाच्या पाण्याने थोडे ताजेतवाने होऊन गड उतरण्यास सुरवात केल्यास दुपारी ३ पर्यंत गुंजवणॆ गावात पोहोचता येईल. मग लगेच ४ च्या एस. टी. ने पुणे गाठता येऊ शकते.

राजगडाचा प्रत्तेक ट्रेक हा पुर्विपेक्षा वेगळा अनुभव देणारा असतो. प्रत्तेक ऋतू मधे त्याचे वेगळेपण दिसते. उन्हाळ्यात गेलात तर गडाच्या कानाकोप-यात घुसता येते. रात्रीचा मुक्काम किंवा रात्रीचा ट्रेक हे ऊन्हाळ्यात करण्यात वेगळीच मजा आहे जे इथल्या धुव्वाधार पावसात किंवा कडाक्याच्या थंडीत शक्य होत नाही. पावसाळ्यात केवळ अपेक्षा धुव्वाधार पावसाचीच, डॊंगर उतारावरून फेसाळत उतरणारे झरे आणि ढगांनी भरून गेलेला आसमंत. काहीवेळा अचानक ढग बाजूला सरकून त्या झरोक्यातून दिसणारे दृश्या अप्रतीम. पावसाळ्यात इथे यावे ते केवळ ह्यासाठीच. हिवाळ्याचा सुरवातीचा काळात राजगड म्हणजे अगणित रानफुलांनी नटालेला स्वर्गच. हिवाळ्यात शेकोटी वगैरे करून एखाद दिवस थंडीने कुडकूडत मुक्काम करता येऊ शकतो, मात्र दिवसा उशीरापर्यंत दाटून राहिलेले धुके आणि लवकर पडणारा आंधार आणि गोठवणारी थंडी ह्यामुळे हिवाळ्यातला मुक्काम सुखावह होत नाही. सध्या सुट्टीच्या दिवशी गेलात तर जेवणाची सोय होऊ शकते, तसेच ताक आणि लिंबुसरबत विकणारी गावातली पोर सुद्धा गडावर असतात.

आता परत राजगडावर जायचे आहे, पावसाळ्यात. वर्षाविहाराला.

Some Photo Trials

2010-05-08T14:51:00.004+05:30

रायगड..

2010-03-13T16:57:00.000+05:30

शनिवारी-रविवारी भारत इतिहास संशोधक मंडळाने रायगड च्या अभ्यास ट्रेक ची आखणी
केली होती, तर गिरीदर्शन क्लब कडे ट्रेक च्या व्यवस्थापनाचे काम दिले होते. पुण्यातून
निघताना १२.३० वाजता जायचे ठरले. १२.३० ची वेळ ठरवल्यामूळे शनिवारी ऑफिस सुटल्यावर
घरी येउन बॅग आणि ट्रेक ची पुर्व तयारी करायला वेळ मिळणार होताच. शनिवारी दुपारी १२
वाजता सतिश मराठे (गिरीदर्शन चे संचालक) यांनी फोन करुन विचारले. "तुम्ही आज ट्रेक ला
येणार आहात ना ??" मी हो म्हटले,"किती वाजेपर्यंत पोहोचणार आहात ? मी तुमची वाट
पहात आहे. बाकी सगळे लोक जमले आहेत." मला एकदम काही कळलेच नाही. त्याना परत
विचारले आपण आज रात्री जाणार आहोत ना ??, त्यावर मराठे म्हणाले, " आपल्याला रात्री
नाही तर आत्ता दुपारी १२.३० वाजता निघायचे आहे, तर तुम्ही किती वाजे पर्यंत येथे
पोहोचणार आहात". मग नाईलाजाने मी येत नाही असे कळवले. थोडा शांतपणे विचार केला,
रायगडला तर जायचेच होते. मग बाईक वर जाण्याचे ठरवले. सोबत माझा मावसभाऊ सुशांत ला
नेण्याचे ठरवले. ऑफिस मधुन लगेच परवानगी घेऊन घरी गेलो, जमेल तशी बॅग भरली आणि २.३०
वाजता सुशांतच्या घरी पोहोचलो. बाहेर भयंकर उन होते त्यामुळे थोडे उशीरा निघण्याचे ठरवले.

सायंकाळी ५.३० ला घर सोडले. आता रात्री पोहोचायला उशीर होणार होता, बरोबर चटणी
पोळी घेतली होती पण तेवढे पुरेल असे वाटले नाही म्हणुन पौड जवळ काही खाद्य सामग्री
खरेदी केली. मराठे यांना फोन करून आम्ही येत असल्याची कल्पना दिली. मुळशी - डोंगरवाडी
- ताम्हीणी - विळे - कोलाड मार्गे १०.३० पर्यंत माणगाव येथे पोहोचलो. माणगावच्या पुढे
एका रायगड दर्शन नावच्या ढाब्यावर थांबलो बरोबर नेलेली पोळ्या, दही, बुंदी आणि
ढाब्यावरील शेवभाजी आणि वाफाळलेल भात असा झकास बेत जमला. जेवण झाल्यावर हॉटेल
मालकाबरोबर बराच वेळ महागाई, राजकारण, मराठी माणुस पासुन रायगड अश्या अनेक
विषयांवर गप्पा मारल्या, त्यांनी सांगितले की जगदीश्वराच्या पुजेसाठी दर रविवारी काही
लोक नियमीतपणे सांगलीहुन पुजेसाठी येत असतात. आजुन पुढचा बराच प्रवास बाकी होता, मग
त्यांच्या निरोप घेतला. पुढे महाड ला पोहोचलो तेथुन रायगड २४ किमी वर आहे. हमरस्ता
सोडला तसे रहदारी पुर्ण संपली. तिन चार किमी नंतर एखादे वहान दिसत होते. लग्नसराईचे
दिवस होते त्यामुळे एका वस्तीमधे मध्यरात्री लग्नाची वरात चालु होती. १२.३० पर्यंत
रायगड चित दरवाजा जवळ पोहोचलो. काही दुचाकी तिथे उभ्या होत्या त्यात आमचीसुद्दा
गाडी लावून टाकली. बॅगा भरताना टॉर्च घ्यायची विसरलो होतो आणि अष्टमीचा चंद्र काही
उगवला नव्हता. गडाच्या रस्त्याची थोडीपार कल्पना होती त्यामुळे १०-१५ मिनीटे विश्रांती
घेउन गड चढायला सुरवात केली. खुबलढा कोटगुल्माच्या बाजूने पाय-यांच्या वाटेने जाताना
फारसा त्रास होत नव्हता, पण वारा लागतच नव्हता त्यामुळे घामाच्या धारा वाहु लागल्या
होते. मग थोडे पुढे उंचीवर डोंगराचा आडसर नव्हता अश्या ठिकाणी वा-याची झूळूक मिळायची.
विजेरी नव्हती म्हणून फारशी अडचण वाटत नव्हती. गरज वाटल्यास ते काम मोबाईल च्या
लाईटच्या सहाय्याने भागवले. गडाच्या कातळ भिंतीच्या जवळ पोहोचलो. जरा सपाटीची
कॉक्रिट टाकुन तयार केलेली वाट लागली तिथेच अर्धातास झोप काढली मग बरे वाटले. पावणे
दोन वाजता परत चालायला सुरवात केली. पावणेतिन च्या सुमारास भव्य अश्या कोटगुल्मांचे
संरक्षण असलेला महादरवाजापाशी येऊन पोहोचलो. महादरवाज्याची रचना पहाण्यासारखी आहे.
दरवाज्यातुन आत वळुन परत पाय-यांची चढण लागते. ती पार केल्यावर आपण हात्ती तलावाच्या
समोर येऊन पोहोचतो. गडावर जिल्हापरिषदेने बांधलेले विश्रामगुह आहे. त्याचा लाईट चालू
होता त्यामुळे त्या दिशेने गेलो. तिथे नव्याने काही खोल्या बांधुन काढल्या आहेत तर काही
लोखंडी शेड बांधल्या आहेत. पत्र्याच्या बंदिस्त जागेत काही मंडळी गाढझोपेत होती. त्याना
त्रास न देता बाहेरच्या जागेत आम्ही झोपलो. सकाळी थंडी भयंकर थडी वाजु लागली त्यामुळे
दोघांचीही झोपमोड झाली, सकाळाचे ५ वाजले होते. मग परत झोपायचा प्रयत्न केला पण
गारव्यामुळे झोप काही लागली नाही. ५.४५ ला उठलो. काही मंडळी आजुनही झोपलेली होती.
आम्ही आवरून सूर्योद्‍य पहाण्याच्या उद्देशाने गडावरील नगारखान्याच्या बाजुला असलेल्या उंच
टेकाडावर जाऊन बसलो. वातावरण ढगाळले होते, पण नेमक सूर्योद्‍य होण्यापुर्वी सगळे ढग
बाजूला झाले, आणि त्यातच जगदीश्वराच्या मंदिराच्या बाजुने उगवत्या सूर्याचे दर्शन झाले.
काही वेळ तिथूनच गड न्याहाळत बसलो आणि विश्रामगृहाकडे गेलो, तो पर्यंत बाकीची मंडळी
आवरून तयार झालीच होती. चांदोरकर काका जगदीश्वराच्या मंदिरामागे असलेल्या
शिवस्मारकापाशी जाऊन पोहोचले होते. सगळे जमल्यावर त्यानी गडाची माहिती देण्यास
सुरुवात केली.

गोपाळ चांदोरकर हे आर्किटेक्ट असून त्यांनी गडावरील प्रत्तेक इमारतींचा स्थापत्यशास्त्रचा
आधार घेऊन अभ्यास केला होता. अनेक इमारतींचे त्याच्या शिल्लक राहिलेल्या बांधकामाची
मोजमापे घेऊन त्याचे नकाशे त्यांनी बनवले आहेत. त्या नुसार ती इमारत काय असावी ह्याचा
बरोबर अंदाज लावता येऊ शकतो. जगदीश्वर मंदिरापासून पुढे असलेल्या गडाच्या पुर्व भागात
गडावरची मुख्य सैन्य छावणी होती. तर दोन दारूगोळा कोठारे ह्याच भागात दिसतात. हा
किल्ला फार प्राचिन असून तो सातवहान काळापेक्षाही जुना असल्याच्या खुणा इथल्या प्रत्तेक
तळ्यात सापडतात. यादव राजवटीच्या समाप्ती नंतर येथे बहामनी मुस्लिम राजवटीची सत्ता
सुरु झाली तेव्हा त्या काळात त्यांनी गडावरील सर्व मंदिरे फोडली आणि त्या जागी दर्गा -
मशीदी बांधल्या. शिवाजीराजांनी हा गड घेतल्यावर पुन्हा त्या ठिकाणी मंदिर अधवा इतर
बांधकामे केली, त्यातलेच एक बांधकाम म्हणजे जगदीश्वराचे मंदिर. मग चांदोरकर आम्हाला कोळेम
तलावाकडे घेवून गेले. तळ्याचे निट निरीक्षण केले असता पुर्वी तिथे असलेल्या लेण्यांचे अवशेष
दिसतात. तलावातले पाणी बरेच कमी असले तरी पिण्यासाठी मुख्यत्वे याच पाण्याचा वापर
केला जातो. ह्या किल्ल्यावर नैसर्गीक पाण्याचा स्त्रोत नाही त्यामुळे गडावर ह्या प्रकारे
तळी बांधून काढली आहेत. गडावर तळे असण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे गडावरील
बांधकामासाठी लागणारा दगड खोडुन काढल्यामुळे तयार झालेल्या खड्ड्यात पाणी साठवता येईल
अशी व्यवस्था केली जाते. मग सध्या जी बाजारपेठ म्हणुन ओळखली जाते त्या इमारतींपाशी
पोहोचलो. ही बाजारपेठ नसून स्वराज्य कारभारातील वेगवेगळ्या विभागांच्या असलेल्या कचे-या
आहेत. बाजारपेठ ही गडाच्या इतक्या उंचीवर असण्याचे कारणच नव्हते, कारण गडावर रहाणारे
लोक हे मुख्यत्वे करून सैन्यातील काम करणारे मुख्य अधिकारी आणि गडाचे संरक्षणासाठी लागणारे
निवडक सैन्य आणि त्याच्या सुविधा पुरवणारे बलुतेदार यांचाच वावर असे. सामान्य नागरीक हे
गडाखाली असणा-या गावात रहात असत. सामान्य नागरीक जर गडाखाली रहात असेल तर
इतक्या वर केवळ बाजारहाटासाठी तो येणे शक्य नाही. बाजार पेठेत एकुण २२+२२ अशी ४४
दालने असल्याचे सांगितले जाते पण प्रत्यक्षात ती २२+२१ अशी ४३ दालने आहेत. तिथुन पुढे
होळीचा माळ हा ठिकाणी गेलो, तिथे शिवाजीमहाराजांचा सिंहासनारूढ पुतळा स्थापन केला
आहे. मग सकाळची न्याहारी करून हात्तीखाना म्हणुन सांगितली जाते त्या इमारतीकडे गेलो पण
त्याला कुलूप लावले होते. त्याचा दरवाजा एवढा लहान होता की हात्ती आत जाणे शक्य
नाही. चांदोरकर त्या इमारतीला नाट्यशाळेची इमारत असे म्हणतात, नाट्यशाळे प्रमाणेच
आतली रचना आहे. हात्ती हा प्रकार महाराजांच्या सैन्यात नव्हता. नाट्यशाळेच्या जवळच
शिर्काई देवीचे मंदिर दिसते. तिथुन पुढे कुशावर्त तळ्याच्या बाजुला गेलो तिथे एक दगडी
बांधकाम दाखवले, सध्या त्याला तुपाचे टाके म्हणुन सांगितले जाते. पण चांदोरकर म्हणतात की
तुपाची साठवण हवा लागणार नाही अश्या जागी केलेली असते, त्या खोलीत तळ दगडी टाक्या
प्रमाणे असून छताला झरोके आहेत, कौटील्या अर्थशास्त्राच्या आधारे त्यांनी ते टाके असलेली
खोली म्हणजे इसवीसन पुर्व काळातले पर्जन्यमापनाचे यंत्र असावे. कुशावर्त टाक्यात असलेल्या
लेण्या पाहिल्या तसेच पाण्याला बांध म्हणुन घातलेली भिंतीच्या मागील बाजूस उतरून तिथे
असलेले गोमुख त्यांनी दाखवले. त्याचा उपयोग तलावात आलेला गाळ वाहून जावा अशी त्याची
रचना केली आहे. कुशावर्त तळ्याच्या बाजूला एका मोठ्या वाड्याचे अवशेष दिसतात. जोत्यावर
मुख्य इमारत असून दोन खोल्या असलेले घर तिथे आहे. भोवताली मोकळी जागा असून काही अंतर
सोडून त्या घराला दगडी-विटांचे कुंपण घातले आहे. अश्या प्रकारची रचना असलेली अनेक घरे
गडावर आढळतात. मग आम्ही गडावरची मुख्य इमारत म्हणजे राजवाड्याच्या नगारखान्यापाशी
पोहोचलो. नगारखान्याची इमारत पुर्णतः शाबुत आहे. दरवाज्याच्या वरच्या भागात दोन
शिल्पे कोरलेली आहेत, त्यात एका सिंहने आपल्या चारी पायाखाली एक एक हात्ती धरला आहे
आणि शेपटीने एका हात्तीला उचलले आहे. चांदोरकरांनी त्याचा अर्थ सांगीतला की " जो पाच
हात्तीना पराभुत करु शकतो, त्यांच्यावर जरब बसवू शकतो अशी त्या सिंहासारखी प्रबळ सत्ता
इथे नांदत आहे". नगारखान्यातून आपण राजवाड्यात प्रवेश करतो, डाव्या हाताला मधोमध एका
बांधकामाचे जोते दिसते, ती जागा म्हणजे शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकाचे ठिकाण होय,
त्यालाच दिवाण-ए-खास म्हणले जाते. ज्या ठिकाणी राजांना सप्तनद्यांचे स्नान घातले त्या
न्हाणिघराच्या खुणा तिथे दिसतात. आणि ज्या ठिकाणी सध्या आठ खांबी छत्र बसवले आहे ते
ठिकाण म्हणजे दिवाण-ए-आम. चांदोरकार काकांनी विचारले की ह्या जागेकडे बघुन इथे
शिवकालापुर्वी काय असावे ?. आम्ही निरुत्तरच होतो. पण त्यांनी सांगितलेले की हे ठिकाण
म्हणजे बहामनीकाळातली एक मशीद / दर्गा होती आणि ज्या जागी दिवाण-ए-आम मधे
महाराजांनी सिहासन ठेवले होते त्या खाली एक कबर आजुनही आहे. पण मशीदीच्या पुर्वी त्या
जागी वडेश्वराचे मंदिर होते जे बहामनी सुलतानंच्या काळात उद्वस्त करण्यात आले होते,
त्याचेही अवशेष चांदोरकरांनी दाखवले. इंग्रजांनी जेव्हा गडावर हल्ला केला तेव्हा त्यांनी
डागलेला एक तोफगोळा दिवाण-ए-आम च्या मागच्या भिंतीवर पडला पण तो फुटला नाही, तर
त्यातल्या पेटत्या दारूचा फवा-यामुळे तिथला एक दगड वितळला ते चांदोरकरांनी दाखवले.
दरबाराच्या मागच्या बाजूला राजांचा खाजगी महाल, राण्यांचा खाजगी महाल, राण्याचे
न्हाणिघर, स्वयंपाक घर, धान्य कोठार, ६ कचे-या (ज्याला तिथले गाईड राजांच्या सात
राण्यांचे सात महाल असे सांगतात.), एकदम आंधा-या जागी जमीनीखाली असलेली रत्नशाळा,
राजांची खासबाग ( राजवाड्यातील वाया जाणारे पाणी पाटबांधून ह्या खासबागेत आणुन
सोडल्याचे दिसते), पालखी दरवाजा, स्थंभ / मनोरे हे पुर्वी किती मजल्याचे होते हे सांगता
येणे अवघड आहे तरी ते तिनच मजली असावेत असे चांदोरकरंचे म्हणणे आहे. मनो-यामधे दुस-या
मजल्यावर आपण जाऊ शकतो. तिथे पुर्वी कारंजे असल्याच्या खुण दिसातात. मनो-याचे नक्षीदार
बांधकाम पहाण्यासारखेच आहे. पुढे गंगासागर तलावात उतरलो. तळाच्या दगडावर मोट्या खाचा
पाडल्याचे दिसले त्या म्हणजे बांधकामासाठी पुर्वी कश्या प्रकारे दगड मिळवला जात असे हे
आपल्याला समजते. मग महादरवाज्याचे वरूनच निरीक्षण केले. हात्ती तलावाच्या वरच्या बाजूला
एक लोखंडी खांब उभा दिसतो तो खांब म्हणजे सातवहान कालीन वेळ मोजण्याचे यंत्र असल्याचे
चांदोरकरांनी सांगितले. दुपारचा एक वाजत आला होता. मग देशमुख खानावळीत जाऊन जेवण
केले. २ वाजता परतीच्या प्रवासाला निघण्याची वेळ मराठेंनी ठरवली होती. मी आणि सुशांतने
रोप-वे ने खाली उतरण्याचा अनुभव घेण्याचे ठरवले. खाली उतरण्यासाठी ७५/- रूपये इतके
तिकीट असुन जाण्या येण्याचे तिकीट १५०/- ला तर केवळ वरती येण्यासाठी १००/- तिकीट
आकारले जाते.
लहान मोठी अनेक चाके तिथे दोरीला आधार देत फिरत असतात. दोरीला खाली जाणा-या
एकामागोमाग एक अश्या दोन खाली जाणा-या व त्याच वेळेस खालून वर येणा-या दोन ट्रॉलिज
जोडलेल्या आहेत. एका ट्रॉलीमध्ये ५-६ लोक बसू शकतात. आमचा नंबर आल्यावर आम्ही सुद्धा
बसलो. जसे त्या ट्रॉली ने खाली उतरायला सुरूवात केली तसे काही क्षण एकदम पोटात गोळा
आला. पण आप्ण सुरक्षीत असल्याची खात्री झाल्यावर तिथून दिसणारे दृश्य कॅमेरात टिपले. केवळ
५ मिनीटात आपण खालई येऊन पोहोचतो. पण आम्ही आमच्या गाड्या वरच्या बाजूला लावल्या
असल्यामुळे १.५ किमी चालत चित्त दरवाजा गाठला. उन्हात तापलेली गाडी सावलीत लावून
तिथल्या दुकानदाराकडे तिथुन थेट निजामपुर / माणगाव कडे जाणा-या रस्त्यांची चौकशी केली.
पाचाड मार्गे एक रस्ता तुम्हाला थेट माणगावला अथवा निजामपुरला जाता येते. पण रस्त्याचे
काम चालू असल्याकारणामुळे ५-६ किमी चा रस्ता खराब आहे. ह्या रस्त्याने गेलो तर १५-२०
किमी चे अंतर वाचणार होते. तसेच कोलाड ऐवजी निजामपूर मार्गे गेल्यावर आजून १५ किमी
अंतर वाचणार होते म्हणुन त्याप्रमाणे पाचाडमार्गे या रस्त्याने प्रवास केला. काही अंतर पार
केल्यावर लगेचच तो रस्ता किती खराब आहे ह्याचा प्रत्यय आला. कच्च्या मातीचा तिव्र
उताराचा रस्ता तर त्यापुढे तितकाच चढ आणि भाजून काढणारे ऊन. पुढे रस्त्यावर काही फाटे
आले पण दिशा विचारण्यासाठी कोणी माणुस तिथे नव्हता त्यामुळे निजामपुर चा फाटा हुकला
आणि आम्ही माणगाव ला पोहोचलो. मग पुढे निजामपुर मार्गे विळे येथे गेलो तिथे तासभर
विश्रांती घेऊन रात्री ९ वाजे पर्यंत घरी पोहोचलो.

दक्षिण कोल्हापुर

2009-04-23T20:50:00.000+05:30

एकदाचा ट्रेक ठरला !! ह्या वेळेस पाडवा शुक्रवारी आल्यामुळे सलग तिन दिवस सुट्टी मिळणार होती त्याचा फायदा घ्यायचे ठरले. जी.एस. ने नेहमीप्रमाणे परिपुर्ण आखणी केली होती. कोल्हापुरच्या दक्षिण भागातील काही किल्ल्यांना भेट देण्याचे ठरवले होते. त्यामधे मुख्यत्वेकरून भुदरगड, सामानगड, महिपालगड, पारगड आणी रांगणा ह्या किल्ल्यांचा समावेश होता. पुण्यातून मी (सचिन), जी.एस. (गोविंद), आरती, सुभाष आणि मुंबईतून साधना, पंकज आणी अन्वया असे एकुण सात जण तयार झालो तर संपुर्ण प्रवासात स्वानंद हा आमच्या सुमोचे सारथ्य करणार होता.

शुकवारी रात्री १०.०० ला पुणे सोडले शिरवळ - खंडाळा ओलांडेपर्यंत मागे बसलेले सर्व लोक झोपी गेले होते. सातारा - उंब्रज - कराड मागे टाकत १.३० वाजता कोल्हापुर गाठले पुढे कोल्ह्यापुरातील रंकाळा उजव्या बाजूला ठेवत गारगोटी - पाल मार्गे पहाटे ३.३० ला भुदरगड ह्या पायथ्याच्या गावा जवळ पोहोचलो. ह्या गावातून रस्ता थेट गडावर जातो, पण ह्या रस्त्यात मधेच मांडव बांधला होता, तर आपण जातो आहोत तो रस्ता बरोबर आहे का नाही ह्या बद्दल थोडी शंका वाटत होती. गावाच्या सुरवातीला एक कच्चा रस्ता आम्ही पाहीला होता त्या रस्त्याने जाण्याचे ठरवले माघारी फिरलो. रस्ता कुठे जातो हे नक्की माहिती नसले तरी निदान त्या मांडवाच्या पुढील भागात जाणारा रस्ता शोधायचा होता. पण काही अंतरानंतर वळसे घेत तो कच्चा रस्ता आम्हाला थेट गडावर घेउन गेला. गडावरील तळ्याच्या बाजूने पुढे जाउन तिथल्या महादेव मंदिरत पथा-या पसरल्या, पहाटेचे ४.१५ वाजले होते. सकाळी ६.१५ ला उठलो आणी लगेचच गडप्रदक्षिणेस सुरवात केली, उजाडले होते पण सुर्योदय मात्र आजुन झाला नव्हता. गड १६६६-६७ मधे स्वराज्यात आला.

गडाला ५-७ फुट रुंदी असलेली तसेच काही ठिकाणी १० ते १२ फुट उंची असलेली तटबंदी आहे. काही ठिकाणी ती पुर्ण उद्वस्त झालेली आहे तरीपण किल्ल्याचा बराच भाग तटबंदीवरुन फिरता येतो. तटबंदीवरून फिरताना बुरुज, चोर दरवाजे व इतर दरवाजे दिसतात. गडाच्या पुर्व बुरुजावर पोहचते वेळेस अतिशय सुंदर सूर्योदय पहायला मिळाला. गडाखालील रानातून वेगवेगळ्या पक्ष्यांचे आवाज ऐकू येत होते. गडाखालील भागात अतिशय दाट झाडी होती. तटबंदीवरून फिरता फिरता गडप्रदक्षिणा पुर्ण होत आली, मग गडाच्या मध्यावर असलेल्या आणी भुदरगडाचे मुख्य आकर्षण असलेल्या तिथल्या तळ्यावर गेलो. गडाच्या मध्यभागी असलेले हे तळे जवळ जवळ कात्रजच्या तळ्याच्या आकाराचे असून काही बाजूने बांधून काढलेले आहे. तळ्यातील पाणी दुधी रंगाचे असून तो तिथल्या मातीचा रंग असल्याचे म्हणले जाते. गडावर जिरायती शेती होत असल्याचे आढळून आले, त्यामुळेच कदाचीत गडावर मोठे सावली देणारे वृक्ष दिसले नाहीत. गडावर आजून एक तळे असुन ते पुर्णतः कोरडे पडले आहे. संपूर्ण गड पहायला २ ते ३ तास लागतात. ८-८.१५ ला गड उतरलो. आज गुढीपाडवा होता गावातील अनेक घरांच्या दारापुढे वैसिष्ठापुर्ण अश्या गुढ्या, तोरणे बांधून नववर्षाचे स्वागत केले होते. पुढे गडहिंग्लज येथे १०.४५ वाजे पर्यंत पोहोचलो. इथे थोडा विसावा घेत तिथून जवळच ५-७ किमी वर असलेल्या सामानगड ह्या किल्ल्याच्या दिशेने निघालो.

सामानगड ला जाण्यासाठी गडहिंग्लज वरुन चिंचेवाडी ला जावे लागते. चिंचेवाडी हे गडाच्या पायथ्याचे गाव आहे. इथे संपुर्ण किल्ल्याच्या वरपर्यंत तसेच अंतर्भागातही डांबरी रस्ते बांधून काढले आहेत. किल्ल्याला मोठी तटबंदी असून आता किल्ल्याच्या तटबंदीची दुरुस्ती करण्यात आली आहे. पर्यटनक्षेत्र म्हणून ह्या किल्ल्याचा विकास करण्यात आला आहे. गडावर पर्यटकांना रहाण्यासाठी तसेच जेवण, गडाची माहीती देणारे फलक इत्यादी सोयी उपलब्ध आहेत. गडावर पोहोचलो तेव्हा ११.३० वाजून गेले होते. कधी चालत तर कधी गाडीतून गडाचा पेरफटका मारायला सुरुवात केली. प्रथम झेंडा बुरुज ,वेताळ बुरूज त्यानंतर सोंडी बुरुज व अन्य लहान आकाराचे बुरुज दिसले. इथले मुख्य आकर्षण म्हणजे चौकोनी आकारात जांभ्या दगडात खोदून काढलेली हनुमान विहीर, विहीरीची खोली ३०-४० फुट असून खालपर्यंत जाण्यासाठी प्रशस्त असा पाय-यांचा रस्ताही खोदकाम करून बनवला आहे. जस जसे आम्ही खाली उतरत गेलो तसे तिथला गारवा जाणवला. खाली पाणी होते पण त्यातील गाळ काढण्याचे काम चालू असल्यामुळे पाण्याला लालसर रंग आला होता. मग साखर विहिर पहायला गेलो, तिथे सुद्धा एका मोठ्या चौकोनी खड्यात लहान चौकोनी विहिर खोदली होती. विहिर कोरडी पडली होती. मग आंधार कोठडी पहायला गेलो. एका खणून काढलेल्या पाय-यांच्या वाटेने १०० फुटा पर्यंत खाली उतरुन जावे लागते तिथेपर्यंत सूर्यप्रकाश आत येतो, पुढे रस्ता डावी कडे वळून आजून १५-२० फुट खाली उतरला आहे. खाली पाणी असून पाण्याखालून रस्ता पुढे गेलेला आहे. उजेडासाठी येथे पाण्याच्या अलीकडे व पलिकडच्या बाजूने झरोका खोदलेला आहे. तिथे जवळच भवानीमातेचे मंदिर असून सध्या त्याचे नुतनीकरण चालू आहे. समर्थ रामदासांनी शिवाजी महाराजांचे गर्वहरण केले ती गोष्ट ह्याच गडावर घडल्याचे सांगण्यात येते, ते ठिकाणही किल्ल्यावर निर्देशीत केले आहे. किल्ल्याचा वापर हा मुख्यतः भोवतालच्या लढाऊ किल्ल्यांना रसद पुरवण्यासाठी केला जात होता. ह्या डोंगररांगेच्या उत्तर भागात एक सुंदर हनुमानाचे मंदिर असून मुर्ती अतिशय सुरेख आहे. दुपारचे २ वाजत आले होते, भुक लागली होती मग तिथे मारुतीरायांच्या पुढे नारळ वाढवला आणी काही क्षणात तो फस्तही झाला. मंदिराच्या जवळच जमिनीखाली खोदून काढलेल्या खोल्या असून त्या रामायण कालीन असल्याचे सांगितले जाते. सध्या तेथे राममंदिर आहे. इथून पुढचे मोठे गाव चंदगड येथे जाण्यासाठी दिड तास लागणार होता म्हणुन परत गडहिंग्लज ला गेलो तिथे एका चांगल्या हॉटेल मधे पोटभर जेवण केले, आणि जेवणानंतर सोबत नेलेले श्रीखंड. पुढचा प्रवास लगेचच सुरु केला. गडहिंग्लज चंदगड रस्त्यावर नेसरी येथे छत्रपती शिवाजी राजांचे पहीले सरसेनापती प्रतापराव गुर्जर आणी त्यांच्या सहा सहका-यांचे भव्य स्मारक आहे. अदिलशहाचा सरदार बहलोलखान ह्याच्या छावणीवर ह्या फक्त सात विरांनी हल्ला केला होता, त्यामधे हे सातही विर मरण पावले (२४ फेब. १६७४). दुपारचे ४ वाजले होते, तिथे थोडावेळ थांबून पुढे गर्द हिरव्या झाडांच्या सावलीतून जाण्या-या रस्त्याने चंदगड च्या दिशेने प्रवास सुरु केला.

पुढचा किल्ला काळनंदीगड किंवा महिपालगड करायचा होता वेळेअभावी दोन्हीपैकी एकाच किल्ल्यावर जाता येणार होते. मग जवळ असलेल्या महीपालगडावर जाण्याचे एकमताने ठरले. गडावर वरपर्यंत गाडी जाते. इथले वैजनाथाचे मंदिर एक पुरातन तिर्थक्षेत्र म्हणुन नावजलेले आहे. मंदिर मागे टाकत ५.४५ ला वाटेवर असलेल्या एका गुहेपाशी पोहोचलो. गुहेमध्ये एकूण तिन उप गुहा स्पष्टपणे दिसतात त्यातिल समोरील गुहेत गेल्यावर १० ते १५ फुट आतवर जाऊन गुहा संपते तिथे चौकोनी आकाराची खोली आहे. डावीकडच्या गुहेमधे प्रवेश केल्यावर डाव्या बाजूस आजून एक छोटी गुहा आहे. पुढे ही गुहेतील वाट समोरून दिसणा-या गुहेच्या मागच्या भागात घेऊन जाते. तिथे एक ध्यान गुंफा असुन एक शिवलिंग व त्रिशुळ तिथे आहे. गुहेची उंची ४ ते ५ फुट असून आत जाताना विजेरी नेणे गरजेचे आहे. आत लहान आकाराची वटवाघुळे आहेत. या गुहेतुन बाहेर पडल्यावर उजव्या बाजूच्या गुहेमधे गेलो. गुहेमधे खाली उतरत जाणा-या पाय-या असून ४० पाय-या उतरून गेल्यावर डावीकडे पाण्याची विहीर आहे.

पुढे महिपालगडावर गेलो. संपुर्ण गडावर वस्ती असून त्यांनी तो गड व्यापून टाकला आहे. गडावर काही बुरुज आणी तुरळक ठिकाणी तटबंदी शिल्लक आहे. एका बुरुजावर बसून तिथून दिसणारा सूर्यास्त पाहीला. संध्याकाळचे ६.३० वाजून गेले होते. खाली उतरून आल्यावर वैजनाथाचे दर्शन घेतले व एके ठिकाणी (पाटणेहात फाटा) चहासाठी थांबून पुढचे मुक्कामाचे ठिकाण असलेल्या पारगडाच्या दिशेने प्रवास सुरु केला. दाट जंगलभागातून हा रस्ता जातो त्यामुळे आंधार असूनही गाडीच्या प्रकाशात काही वन्य जीव दिसतील ह्या आशेने पहात होतो. एक ससा दिसला पण त्या नंतर मात्र आमची निराशाच झाली. ह्या भागात उंदीर मात्र प्रचंड संख्येने दिसले, नुसता सुळसुळाट होता त्यांचा. रात्री ९.३० च्या आसपास गाडीत बसूनच गड चढायला सुरुवात केली अतीशय वेडीवाकडी वळणे घेत रस्ता वरपर्यंत जातो. गडावर ४०-५० कुटूंबांची कायमस्वरूपी वस्ती असून ह्या गडाचे सुद्धा पर्यटनस्थळ म्हणून विकास करण्याचे काम चालू आहे. गडावरील एका घरात जाऊन आम्ही बरोबर आणलेले स्वयंपाकाचे जिन्नस देवून पिठले भाकरी आणी भात असे पदार्थ तयार करून घेतले आणी त्यावर यथेच्छ ताव मारला सोबत लसणाची चटणी आणी श्रीखंड होतेच. मंदिराच्या ओसरीमधे झोपलो.

सकाळी ५.३० ला जागे झालो. थोडेसे उजाडल्यावर पाण्याचा शोध घेऊन सकाळचे कार्यक्रम उरकून घेतले. सकाळी ६.३० ला गडप्रदक्षिणेला सुरवात केली. गडावर येणारी पाय-यांची वाट , महादेव मंदिर, पाण्याची काही तळी पहात ब-याचप्रमाणात मोडकळीस आलेल्या तटबंदीवरून तासाभरातच गड फिरुन होतो. ह्य गडाचे वैसिष्ठ म्हणजे ह्या किल्ल्याच्या एका बाजुला महाराष्ट्र, दुस-या बाजुला कर्नाटक आणी गोवा अश्या राज्यांच्या सिमा येऊन मिळतात. गडावरून दिसणारी डोंगररांग, तिलारी नदीचे खोरे लक्षवेधक आहेत. तिथेच नाष्टा करून पुढचा प्रवास सुरू केला सकाळचे ८.४५ वाजले होते. पुढे दिड तासाच्या प्रवासाने चंदगड मार्गे अंबोली गाठले. इथे पंकजचे घर होते, त्यामुळे आमची आंघोळीची सोय झाली. १२ वाजता आंबोली सोडले आणी १ वाजेपर्यंत सावंतवाडीला पोहोचलो. इथली राजू भालेकर यांची खाणावळ शाकाहारी-मांसाहारी जेवणासाठी प्रसिद्ध आहे, त्याप्रमाणेच जेवणही चांगले होते. मुंबई गोवा हमरस्त्याने पुढचा प्रवास सुरू केला कुडाळ पासुन नारूर ह्या गडाच्या पश्चिम बाजूचे पायथ्याचे गांव. स्वानंद सहीत सर्वांनी आपापल्या पाठीशी बॅगा घेतल्या. गावात गडाच्या वाटेबद्दल थोडी चौकशी करून गड चढायला सुरवात केली. दुपारचे ४ वाजले होते. वाट अवघड नव्हती तरी कोकणातली दमट हवा आणी ४ वाजले तरी सुद्धा तळपणारा सूर्य ह्यामुळे तब्बल अडीच तासांच्या चढाईनंतर सूर्यास्तासमयी गडावर पोहोचलो. सूर्यास्त होईपर्यंत तिथे बुरूजावर बसलो आणी मग रांगणाई देवीच्या मंदिरात गेलो. मंदिरा समोर मोठी सुबक दिपमाळ आहे. देवळाला कौलारू छत असून १२ ते १५ लोक आत आरामशीरपणे निजू शकतील एवढे मोठ्या आकाराचे आहे. देवळात देवापुढे कोणीतरी समई पेटवली होती. गडावर वस्ती नाही पण गड पहाण्यासाठी ब-यापैकी लोक येत असतात. गडावर आंधार पडला होता, आजून दोन गृप तिथे गडावर मुक्कामी होते पण त्यांनी मुक्कामासाठी तळ्याच्या काठाची जागा पकडली होती.

बरोबर नेलेले स्वयंपाकाचे साहित्य बाहेर काढले. स्वानंदने पुरेसे सरपण गोळा केले होते. मग मी आणी पंकजने चुल पेटवली, साधना ने भाक-या केल्या. आरती ने रस्साभाजी आणी भात केला तर सुभाष आणि अन्वया ने भाज्या चिरण्याचे काम केले. मग सगळे तुटून पडले खुप चविष्ट जेवण झाले होते. जेवण होईस्तोवर शेकोटी पेटवण्यात आली, त्यामागे महत्वाचे कारण होते अन्यथा शेकोटी पेटवण्याची गरज भासत नाही. गडावर तसेच खालच्या भागात जंगल असल्यामुळे तिथे वन्य प्राण्यांचा मुखत्वेकरून अस्वलांचा वावर गडावर असतो. जेवण होईपर्यंत १०.३० वाजून गेले होते. सकाळी लवकर उठण्याच्या दृष्टीने लगेच झोपी गेलो.

सकाळी ६.३० ला जाग आली, उजाडले होते. मग तळ्यावर जाऊन कालची भांडी धुणे तसेच सकाळची इतर महत्वाची कामे उरकून घेतली. बरोबरचे सामान देवळातच ठेऊन गडप्रदक्षिणेस सुरूवात केली. १६६६ मधे हा किल्ला स्वराज्यात दाखल झाला व त्याचे नमकरणही महाराजांनी प्रसिद्धगड असे केले. देश आणी कोंकण ह्यांच्या सिमेवरील रांगणा हा एक महत्वाचा किल्ला समजला गेला. अनेक लढाया ह्या किल्ल्याने पाहिल्या आहेत. प्रथम आम्ही गडाच्या पुर्वेला असलेल्या देशावरून गडावर येणा-या मुख्य दरवाजकडे गेलो, तिथला बुरुज प्रचंड मोठा आहे. गडाच्या ह्या भागात काही भग्न बांधकामे दिसली. मग तसेच पुर्व कड्यावरून चालत गणेश मंदिराजवळुन पुढे गेलो तेथे गिधाडे दिसली. गडाच्या दक्षिणेला आजून एक चिलखती दरवाजा असून गोलाकार बुरूज दरवाज्याचे संरक्षण करतात. तिथेच जमिनीलगत एक पाण्याचे सुबक टाके बांधुन काढले आहे, सध्या ते कोरडे पडले आहे. मग कारवीच्या दाट रानातून पच्शिमेला असलेल्या विंचुकाट्यवर गेलो. गडाची लांबी रुंदी प्रचंड असून गडाच्या मध्य भागात घनदाट झाडी आहेत त्यात जांभळाची झाडे जास्त आहेत. पिण्याचे पाणी मात्र एकाच तळ्यावर मिळते. ११ वाजत आले होते मग बरोबर आणलेले चिवडा, बिस्कीटे खाल्ली. थोडावेळ झोप काढली आणि बॅगा पाठीवर टाकून तळ्यावर गेलो. काही लोकांनी तिथे पाण्यात पोहण्याच आनंद घेतला मग लिंबु सरबत वैगैरे करून १ च्या सुमारास गड उतरण्यस सुरवात केली. फारसे कुठे न थांबता दिड तासात नारुरच्या गावमंदिरात पोहोचलो. तिथेच देवळाच्या सभामंडपात आडवे झालो. अर्ध्या तासाच्या विश्रांतीनंतर परतीच्या वाटेला लागलो. कणकवली - तळेरे - वैभववाडी - गगनबावडा मार्गे ८.१५ पर्यंत कोल्हापुर मागे टाकले, खांबाटकी पाशी जेवण करून रात्री १२.३० ला पुण्यात पोहोचलो.

मेवाडप्रांताच्या मोहिमेवर....

2008-12-04T21:34:00.000+05:30

दिवाळीला मिळणा-या सलग सुट्टीचा फायदा घेत थोड्या लांबच्या अंतरावरील किल्ल्यांना भेट देण्याची योजना आखली होती. २५ ऑक्टोबर ते ३० ऑक्टोबर ला फोलिएज ह्या संस्थेने रणथंम्भोर च्या राष्ट्रीय उद्यानात जंगल सफारीचे आयोजन केले होते. रणथंम्भोर हे खास वाघांसाठी संरक्षीत करण्यात आलेले उद्यान आहे. आजून दोन दिवसांची सुट्टी काढून आम्ही राजस्थानातील तेथुन जवळ असलेल्या चितौडगड, आणी उदयपुर ह्या ठिकाणी जाण्याची योजना आखली.

२५ ला पुणे ते मुंबई / बान्द्रा आणी तेथुन बान्द्रा-जयपुर एक्सप्रेस ने २६ तारखेला सवाई माधवपुर ह्या रणथंम्भोर पासून जवळाच्या स्थानाकावर निर्धारीत वेळेपेक्षा फक्त एक तास उशीराने पोहोचलो. दिवाळीच्या सुट्ट्यांमुळे गाडीला मात्र प्रचंड गर्दी होती. ह्या रणथंम्भोर जंगलसफारीचे संपुर्ण मार्गदर्शन राहुल राव (फोलिएज चा सदस्य)हा त्याच्या दोन सहका-यांच्या मदतीने करणार होता. जंगल सफारीसाठी येथे छत नसलेला २०-२५ लोक आरमात बसू शकतील असा लष्करी पद्धतीचा ट्रक ( कँटर ) उपलब्ध आहे, तसेच केवळ ५-६ लोक बसतील अश्या मारूती जिप्सीने सुद्धा जंगलात जाता येते. सवाई माधवपुर पासून ४ किमी अंतरावरील साध्या पण चांगल्या अश्या हमीर नावाच्या हॉटेल मधे आमची सर्व व्यवस्था करण्यात आली होती. हॉटेल ला पोहोचलो तोपर्यंत १०.३०-११ वाजले होते. राहुलने दुपारी दोन वाजता तयार राहाण्यास सांगीतले. आज रणथंम्भोर च्या किल्ल्यावर जायचे होते.

तिथे डॉ. धर्मेद्रजी ह्यांचा परिचय राहुलने करून दिला. धर्मेद्रजी हे त्या भागातील एक सामाजीक कार्यकर्ते, जंगलाचे संरक्षण, जंगलामुळे त्यावर अवलंबुन असणा-या समाजाचा त्यांनी सखोल अभ्यास केला आहे. धर्मेंद्रजीनी दिलेल्या माहीतीनुसार १९९६ च्या सुमारास जंगलाच्या आतमधे तब्बल २० गावे होती. त्यांची जनावरे तिथेच चरत, तसेच जंगलाच्या भोवताली मोंगया समाजाची वस्ती होती, वन्या प्राण्यांची शिकार करणे त्यांची विक्री करून त्यापासून मिळणा-या उत्पन्नावरच त्यांचा उदरनिर्वाह चालतो. नंतरच्या काळात वाघांची बेसूमार शिकार झाली त्याचे कारण म्हणजे चिन च्या बाजारपेठे मधे भारतीय वाघांना असलेली प्रचंड मागणी आणी त्याप्रमाणे मिळणारी किंमत, चिन मधे वाघांचा प्रत्तेक अवयवाचा उपयोग वेगवेगळी औषधे बनवण्यासाठी केला जातो. तेथील निवृत्त वन अधिकारी फतेसिंहजी ह्यांच्या मदतीने धर्मेद्रजींनी अनेक शिकारी पकडल्या आहेत. च-या साठि होणारी घुसखोरी रोखण्याच्या प्रयत्नात धर्मेंद्रजीना गंभीररीत्या मारहाण करण्यात आली होती. जंगलातील २० पैकी आत्ता पर्यंत १६ गावांचे जंगलाच्या बाहेर पुनर्वसन करण्यात आले आहे. मोंगया शिकारी समाजाच्या पुनर्वसना साठी धर्मेदजीचे मोठे योगदान आहे.

आरवली पर्वत रांगेमधील आणी घनदाट जंगलाच्या मध्यभागी हा किल्ला आहे. एका खिंडीमधे बांधलेला दरवाजा पार करुन मुख्य जंगल भागात येऊन पोहोचलो, त्याच बरोबर राहुलने तिथे दिसलेले पक्षी, प्राणी ह्यांची माहीती देणास सुरवात केली होती. किल्ल्यापासुन चारी दिशांनी उंच अश्या डोंगररांगांची नैसर्गीक तटबंदी आणी मधल्या मोकळ्या रांगेत बिबट्या, वाघ, अस्वले, मगरी आदी हिंस्त्र श्वापदांनी युक्त असे जंगल आहे. किल्ल्याची उंची तशी फरशी नाही पण किल्ल्याला चारी बाजुने बांधून काढलेली तटबंदी, अनेक बुरुज बांधून हा किल्ला अधिक संरक्षीत करण्यात आला आहे. कोण ह्या किल्ल्याच्या वाटेला जाईल अशी शंका नक्की आपल्या मनात येतेच. पण किल्ल्याचा इतिहासात डोकावून पाहील्यास ह्या किल्ल्यासाठी अनेक लढाया झाल्याचे दिसते. किल्ल्यातील फलाकावर लावलेल्या माहीतीनुसार ११९२ मधे चौहानांच्या ताब्यात आला, १२८२ मधे हमीर नावचा चौहान वंशीय राजा इथे राज्य करीत होता. तर १२९० मधे जलालुद्दीन खिलजी ने तिन वेळा हा किल्ला जिंकण्याचा असफल प्रयत्न केला. १३०१ मधे अल्लाउद्दीन खिलजी ने स्वतः १ वर्ष किल्ल्याला वेढा देऊन हा किल्ला जिंकुन घेतला आणी किल्ल्याची मोठ्या प्रमाणात तोड-फोड केली. त्यानंतर १६ व्या शतकात हा किल्ला मालवा च्या राणा सांगा च्या ताब्यात होता. त्यानंतर तो मुघलांच्या ताब्यात गेला आणी त्यानंतर परत १७ व्या शतकाच्या शेवट हा किल्ला जयपुर नरेषांच्या ताब्यात आला. १७ व्या शतकानंतर तसेच इंग्रज शासनकाळात ह्या किल्ल्याचा वापर शिकारी करण्यासाठी छावणी म्हणुन झाला. किल्ल्यावर अनेक हिंदु / जैन मंदिरे, एक मशिद आणी एक दर्गा आहे, पाण्याची तळी आणी विहिरी आहेत. अनेक महालांचे अवशेष आजून तग धरुन आहेत. तटबंदीत एका मागे एक असलेले नौलखा दरवाजा, हाथी दरवाजा, गणेश दरवाजा असे भव्य आणी भक्कम चिलखती दरवाजे पार करताना किल्ल्याच्या भव्यतेची कल्पना येते. किल्ल्याच्या वरील भागात सुद्धा वन्य जीवांचा मुक्त संचार आहे. किल्ल्याच्या तटबंदीवरून दिसणारा जंगल परीसर बराच वेळ निरखत बसलो. किल्ल्याच्या पायथ्याशी भले मोठे राजबाग नावाचे तळे आहे, त्यासभोवतालच्या कुरणांचे निट निरीक्षण केल्यावर तेथे काही हरणे चरताना दिसली. संध्याकाळ होत आलेली पाहून तिथूनच परत फिरलो.

हॉटेल वर पोहोचल्यावर सगळ्या मंडळीची बैठक भरवण्यात आली. उद्यापासुन आमची जंगलसफारी चालू होणार होती. आयत्यावेळेस तिथे जाऊन सफारीचे बुकिंग मिळणे अशक्य असते, तसेच त्या बरोबर प्रत्तेकाला आपली वैयक्तीक माहिती विहीत नमुन्यात जितक्या वेळा सफारीला जायचे तितक्या प्रतींमध्ये भरून द्यावी लागते. राहुलने भडक रंगाचे कपडे वापरू नका, कोणत्याही प्रकारचे सुगंधी द्रव्य आंगाला / कपड्याला लावू नका, आणी महत्वाचे म्हणजे सकाळी ६ वाजता निघण्यासाठी तयार रहाण्यास सांगितले. त्याच बरोबर त्याने ह्या जंगलाची माहीती सांगितली. जंगलाचे मुख्यत्वे दोन भाग असतात एक म्हणजे त्याचा गाभा ( कोअर एरिया) आणी बाहेरील भाग ( बफर एरिया) रणथंम्भोर च्या गाभ्याचा विस्तारच सुमारे ४०० चौ कि.मी चा आहे. त्या भागातील केवळ २५% भाग हा पर्यटकांसाठी खुला असुन तो पहाण्यासाठी सुद्धा तिन दिवस कमी पडतात. २००४ मधे वाघांची संख्या ही केवळ १३ वर आली होती पण सध्या ती २५-३० च्या दरम्यान असावी असे सांगितले जाते. राहुल ला राना-वनांचे प्रचंड आकर्षण आहे, हे जंगल तर त्याला पाठ झाले आहे. वन खात्याच्या टायगर मॉनिटरींग प्रकल्पात त्याने भाग घेतला होता. त्यात त्याला जंगलचा तसेच वाघाच्या जीवनाचा अतिशय जवळून आभ्यास करता आला. जेव्हा बाहेरचे गवताचे रान कमी होऊ लागते तेव्हा जंगलाच्या बाहेरील गावतले धनगर / मेंढपाळ त्यांची जनावरे चा-यासाठी जंगलात घुसवतात. त्यांना रोखण्यासाठी जंगलाच्या सिमा भागात अधिक प्रमाणात बंदोबस्त ठेवावा लागतो तेव्हा जंगलाच्या आतल्या भागात काम करणारे कर्मचारीच हे काम करतात आणी त्यांच्या जागेवर जंगलाची आवड असणा-या कार्यकर्त्यांवर ही जबाबदारी देण्यात येते, दोन कार्यकर्ते आणी एक वनखात्याचा कर्मचारी मिळून १५-१५ दिवस हे काम करतात. राहुलने उद्या आजुन लवकर उठायचे आहे अशी सुचना केली, त्यामुळे जेवण करून लगेच झोपी गेलो.

दुस-या दिवशी पहाटे ५.३० ला राहुलच्या जोडीदाराने आमची झोपमोड केली, त्याच्यावरच ही खास जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. ६.३० ला कँटर आला आणी वाघाच्या शोधात आमची जंगलसफारी सुरु झाली. पर्यटकांची एका जागी गर्दी होऊ नये म्हणुन जंगलाचे ५ विभाग करण्यात आले आहे. सफारीच्या त्यावेळेस ठरलेल्या वेळेत ठरलेल्या विभागातच त्या त्या वहानाने प्रवास केला पाहीजे. तसेच ह्या जंगलात प्रवेशाची आणी बाहेर पडण्याची वेळ काटेकोर पणे पाळली जाते. संध्याकाळी सहा नंतर पर्यटकांना आत प्रवेश मिळत नाही तसेच तीथे थांबताही येत नाही. आज सकाळी आम्हाला झोन क्र. १ मधे जाण्याची परवानगी दिली होती. आतल्या प्रवेशद्वारावर रोजच ट्रिपाय नावाचा देखणा पक्षी आमचे स्वागत करायचा. चढ उतार तर काही ठिकाणी तिव्र वळणे असलेला आणी एका वेळेस एकच कँटर जाऊ शकेल इतक्याच रुंदीचा कच्चा रस्ता आहे. मधे मोकळ्या कुरणांमधे काही हरणं आणी सांबर चरताना दिसले. थोडे पुढे गेल्यावर डोंगरावरील भागातून वानराने दिलेला हकारा ऐकू आला. गाडी जागेवर बंद केली आणी सगळे जण त्या दिशेने पाहू लागले. परत एक दोन वेळा तसाच इशारा मिळाला ह्या वेळेस सांबरानेही इशारा ( कॉल ) दिला होता, पण वाघोबा काही समोर यायला तयार नव्हते. राहुल तो पर्यंत सतत दिसणा-या वेगवेगळ्या पक्ष्यां बद्दल सतत माहीती पुरवत होताच. जंगलाच्या हया भागात अस्वले दिसू शकतात. तासभर तिथेच रेंगाळलो आणी मागे फिरलो. हॉटेलवर जेवण करून परत एकदा जंगलात शिरलो दुपारच्या फेरीसाटी झोन ५ मधे गेलो. हा रस्ता जंगलातील राजबाग तलावाच्या बाजूने गेलेला आहे. ह्या तलावामधे मगरींचा वावर आहे. काही मगरी, एक मोठ्या आकाराचे कासव दिसले. तर विविध प्रकारचे पाण पक्षी पहायला मिळाले. त्या फेरीमधे सुद्धा वाघ काही दिसला नाही. उलट ५ मिनिटे बाहेर पडण्यास उशीर झाल्याने वन अधिका-यांची बोलणी खावी लागली. पण जंगलाचे जे काही दर्शन घडले ते सुद्धा काही थोडके नव्हते.

नंतरच्या दिवशी सकाळी ५ वाजता झोपमोड करण्यात आली होती, पटापट आवरून कँटर मधे जाऊन बसलो. मुख्य प्रवेशद्वार पार केले, पुढचे द्वार मात्र आजुन बंदच होते काही मिनिटातच तेही उघडले. पहिली आमचीच गाडी त्या विभागात शिरणार होती. आज झोन क्र. ४ मधे फिरण्याची परवानगी मिळाली होती. थोडे आत गेल्यावरच इशारतीचा आवाज झाला. तिथे थांबुन थोडा अंदाज घेतला आणी आजून थोडे पुढे गेल्यावर चालकाने गाडी थांबवली. खाली मातीमधे वाघाच्या पावलांचे उमटलेले ठसे त्याने दाखवले आणि ते काही वेळांपुर्वीचेच असावेत असे त्याने सांगितले. पुढे अनेक ठिकाणी वाघाच्या पावलांचे ठसे दिसले. ह्या झोन मधे एका तलावाच्या बाजुला एक चौकी आहे, फक्त तिथेच तुम्हाला कँटर मधून खाली उतरण्याची परवानगी आहे. त्या तलावाचे पाणी एकदम स्तब्ध होते. तळ्याचे त्यातील प्रतिबिंबांचे काही फोटो काढले व परत पुढचा प्रवास सुरू केला. काही अंतर गेलो असेल तोच चालकान गाडी बंद केली. गाडीच्या मार्गातच एक वाघीण बसली होती. तिच्या मागील बाजूने आजून एक गाडी आल्याने ती वाघीण तेथून उठली आणी आमच्या दिशेने चालत येऊन झाडीमधे घुसली. झाडामधे त्या वाघीणीचे दोन बछडे सुद्धा दिसले, बघताना ते बछडे आहेत असे कधीही वाटले नसते. वन अधिका-ने सांगितले की त्यांचे वय केवळ दिड वर्षाचे आहे. वाघीण साधारण पणे दोन वर्षापर्यंत त्यांचा संभाळ करते. इथे जंगलात प्रत्तेक वाघाचे स्वतंत्र साम्राज्य असते, त्याचा विस्तार १५ ते ३० चौ. किमी. इतका किंवा त्यापेक्षाही अधीक असू शकतो. वाघाचे ते रुप डोळ्यात साठवून घेत हॉटेलवर परतलो. राहुलने फतेसिंगजी ह्याच्याबरोबर एका बैठकीचे आयोजन केले होते. फतेसिंगजी हे निवृत्त शासकिय वन अधिकारी. निवृत्ती नंतरही जंगलाशी असणारे त्यांचे नाते जरा देखील कमी झाले नव्हते. ब्रिटिशांच्या काळात इंग्लंडच्या राणीला जेव्ह्या शिकार करायची होती तेव्ह्या फतेसिंहजी तेथे व्यवस्था पहायला होते. राजे लोकंची शिकारीची पद्धत त्यांनी सांगितली. जंगलात रुजू झाल्यावर त्यांचा सामना ज्या वाघिणी बरोबर झाला त्या पद्मिनीची त्यांनी आठवण सांगितली, तिच्या नावावरून त्यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलीचे नाव पद्मिनी ठेवले. त्यांचावर गुदरलेला भयानक प्रसंग कोणता असा प्रश्न विचारला असता त्यानी सांगितले की हे जो काही मी दिसतो आहे हा माझा पुनर्जन्मच म्हणावा लागेल. जंगलात घुसखोरी करणा-या शेतक-यांना जेंव्हा फतेसिंहजीनी रोखण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा त्यांना जीव जाई पर्यंत मारहाण करून बेशुद्ध अवस्थेत जंगलामधे फेकून दिले, पण त्यातुनही ते अश्चर्यकारक्रीत्या वाचले. ज्यावेळेस जंगलातील गावं हलवण्याचे काम फतेसिंहजी ह्यांनी केले, पण स्थालांतरीत करण्यात आलेल्या प्रत्तेक कुटूंबाचे पुनर्वसन योग्य पद्धतिने केले जाते आहे ह्या कडे त्यांनी स्वतः लक्ष दिले होते. जंगलात फिरण्यासाठी जो कच्च्या स्वरुपाचा रस्ता तयार केला त्याचा विस्तार सुमारे १२५ किमी असून त्याचीही संपूर्ण रचनेमधे पत्तेसिंहजीचा मोठा सहभाग आहे. त्याचबरोबर वाघांच्या संरक्षण पुनर्वसन ह्यामधे त्यांचा मोठा हात आहे. जंगलाच्या होत चाललेल्या पर्यटन स्थळ ह्या प्रकाराबद्दल त्यांचा मनात प्रचंड चिड आहे. त्यांचा निरोप घेउन हॉटेलवर परतलो. दुपारी सुद्धा असेच लवकर जायचे आहे त्यामुळे २.३० ला सगळ्यांना तयार रहाण्याचा आदेश राहुलने दिला.

दुपारी झोन क्र.३ मधे जायची परवानगी मिळाली होती. आतले फाटाक उघडण्यपुवीच आम्ही तिथे दाखल झालो. थोडे पुढे गेलो तोच समोरून एक वाघीण आमच्या दिशेने चालत येताना दिसली. आमच्या पुढे एक जिप्सी होती तीच्या पासून केवळ तिन फुट अंतरावरून ती झाडीत घुसली, आणी रस्त्याला समांतर चालु लागली. चालकाने जलदपणे आमची गाडी मागे घेतली आणी त्यामुळे आम्हाला बराच वेळ निरीक्षण करायची संधी मिळाली. ती वाघीण बेफिकिर पण चालत होती, काही अंतरावरून कॉल देणारे सांबार, झाडावरून विसिष्ठ आवाजात ओरडणारी माकडे याकडे पुर्ण दुर्लक्ष करत ती चालत होती. ह्या वाघीणीच्या गळ्यामधे रेडिओ ट्रान्समिटर चा पट्टा अडकवला होता, आणी तिला पकडून लवकरच दुसरीकडच्या जंगलात स्थानांतरित करणार होते. ह्या वेळेस चिंकारा जातीचे हरीण पहायला मिळाले तर न चमकणा-या शिल्लक राहिलेल्या काळ्या पिसांचा फुलोरा करुन नाचत असलेला मोर दिसला. घुबडाच्या काही प्रजाती पहायला मिळाल्या. हरणांचे एकदम जवळून निरीक्षण केले असता त्यांच्या शिंगांवर वाढलेली लव स्पष्टपणे दिसून आली. संध्याकाळी हॉटेलवर परतल्यावर रणथंम्भोर च्या जंगलात चित्रीत करण्यात आलेले दोन माहितीपट दाखवण्यात आले. एक वाघाच्या दैनदिन जीवनावर आधारीत होता तर दुसरा डॉ. धर्मेद्रजीनी जंगल व्यवस्थापन आणी सरकारी कामकाज ह्यावर तयार करण्यात आला होता.

लक्ष्मीपुजना निमित्त हॉटेल मधे राजस्थानी नाचगाण्यांचा कार्यक्रमाचे ठेवला होता. उद्या रणथंम्भोर मधला आमचा शेवटचा दिवस होता. सकाळी निसर्गात जंगलाच्या बाजुने पदभ्रमण व पक्षी निरिक्षणाचा कार्यक्रम होता. तसेच थोडे उशिराने म्हणजे ६ वाजता झोपमोड केली जाईल असे राहुलने सांगितले.

हॉटेलच्या समोरच्या बाजुस फतेसिहजी ह्यांच्य घराच्या मागील बाजुस आम्ही गेलो होतो. तिथे आम्हाला मातीत बिबट्याचे ठसे आढळले. मनुष्यवस्तीच्या इतक्या जवळ एखादे श्वापद नेहमी येउन जाते हा विचारच आमच्या सारख्या शहरी मनाला न पटणारा होता. पांढरा / काळ्या रंगाचा कोतवाल, वेडा राघु, असे वेगवेगळे पक्षी राहुल दाखवत होता आणी आम्ही त्यांचे फोटो काढण्याचा आणी त्यांची नावे लक्षात ठेवण्याचा प्रयत्न करत होतो. एका बांबुच्या झाडावर बसलेला एक साप दिसला हा ब्रॉंझ बॅक स्नेक होता. तो बिनविषारी आहे असे सांगुन राहुलने त्याला झाडावरून काढून हातात घेतले. पुढे हॉटेलवर जरा घाईनेच परतलो. गोविंद, आरती, मी आणी आजुन तिघे जण तर इथे आमचा मित्र झालेला अनिरुद्ध असे एकुण सात जण मिळुन चितौडगड ला जाणार होतो. तर बाकिचे १२ लोक दुपारच्या गाडिने लगेच परतीचा प्रवास सुरु करणार होते.

सगळ्यांचा निरोप घेउन हॉटेल सोडले जाताना एके ठिकाणी थांबुन मोंगया जमातीच्या लोकांनी तयार केलेल्या वस्तूंच्या दुकानात जाउन खरेदी केली. चितौड ला जाण्यासाठी थेट गाडी सकाळी आहे, तर अंतर साधारणपणे २०० कि.मी. च्या आसपास असेल. सकाळची गाडी पकडणे शक्य नसल्यामुळे दुपारी कोट्याला रेल्वेने व पुढे दुस-या पर्यायी व्यवस्थेचा शोध घेउन पुढचा प्रवास करायचा होता. तसेच इथून पुढच्या प्रवासाची जबाबदारी पुर्णतः आमच्यावर होती, तर उदयपुर-पुणे प्रवासाचे तिकीट व उदयपुर इथले हॉटेलचे बुकिंग फोलिएज मार्फत केले होते. सवाई माधवपुर दुपारी १२.३० ला सोडले अवध एक्सप्रेस ने दुपारी २ पर्यंत कोटा गाठले. तिथे एका रिक्षावाल्याच्या मदतीने ट्रॅक्स गाडी ठरवून घेतली, त्याने आमच्याकडुन परतीच्या भाड्यासहीत २७००/- इतके भाडे आकारले. मिळालेली गाडी इतकी सजवलेली होती की तिचा फोटो काढल्याशिवाय मला रहावलेच नाही. इथे बहुतांश गाड्या अश्याच आहेत. रा.म. क्र. ७९ वरून आम्ही प्रवास सुरुवात केला. इथले रस्त्यावर त्यामानाने वर्दळ आगदीच तुरळक होती ३-४ कि.मी. अंतर पार केल्यावर दुसरे एखादे वहान दिसायचे. ह्या वहातुकीसाठी जर इथे चौपदरी रस्ते आहेत तर आपल्या पुणे मुंबई रस्त्यावरिल वहातुक पाहील्यास तो कमीत कमी आठ पदरी असायला हवा. रस्त्याच्या बाजुने भले मोठे माती राडा-रोडयाचे ढिग दिसले, सुरवातिला ते हा महामार्ग तयार करताना झालेल्या खोदकामाचा प्रताप आहे असे वाटले. पण आजु-बाजुच्या प्रदेशात असे प्रचंड मोठे डोंगर दिसले मग कळले की आपण वापरतो त्या कोटा दगडाच्या खाणींचा हा भाग आहे, आणी त्यात निर्माण झालेला हा दगडाचा निरुपयोगी भाग आहे. जाताना मेनाल (मेहनाल) ह्या ठिकाणी असलेल्या भगवान शंकराचे एक पुरातन मंदिर पहाण्यासाठी थांबलो. खजुराहो येथील मंदिराच्या प्रमाणे हे मंदिर बांधलेले आहे, तर बाजुला पावसाळ्यात वहाणारा प्रचंड धबधबा आहे. इथे सुर्यास्त पाहून पुढचा प्रवास सुरु केला. जेवणाचे आज तसे हालच झाले होते. सकाळी केलेली न्याहारी आणी दुपारचा फळांचा रस इतक्यावरच होतो. संध्याकाळी ७.३० च्या सुमारास चितौड मधे पोहोचलो. लखलखीत प्रकाशझोतात उजळुन गेलेल्या किल्ल्याचे दर्शन घडले. चितौड शहर तर दिवाळीच्यनिमित्त केलेल्या रोषणाईमुळे झगमगत होते. जिकडे तिकडे लाईटच्या माळा, आणी विशेष म्हणजे हे सर्व तिथल्या नगरपालिकेने केलेले होते. तिथे पद्मिनी पॅलेस नावाच्या एका आलीशान हॉटेल मधे आमची राहाण्याची व्यवस्था झाली होती. हॉटेलच्या व्यवस्थापकाच्या मदतीने दुस-या दिवशी किल्ल्यावर जायची सोय केली.

आज आमची झोपमोड करायला कोणी नव्हते, तरीपण सकाळी लवकर ७ वाजता उठलो. आठ वाजता किल्ल्यावर जाण्यासाठी दोन रिक्षा बोलवल्या होत्या. सकाळची न्याहारी वगैरे उरकून किल्ल्याच्या दिशेने निघालो. गडाच्या पायथ्यापासूनच भक्कम असे दरवाजे आणी तटबंदी ह्यांच्या मधून वरपर्यंत रस्ता गेला आहे. गडाला एकूण सात मुख्य दरवाजे आहेत. आमचा रिक्षा चालक हा स्वतः अतिशय माहितीगार गाईडचे काम करणारा माणूस होता. तोच सगळ्या किल्ल्यावरुन आम्हाला फिरवणार होता. किल्ल्याच्या वर ४०० कुटूंब सध्या रहात आहेत व एक शाळाही आहे. किल्ल्यावर पर्यटकांना दाखवली जाणारी ठिकाणे म्हणजे, राज दरबाराची जागा, मिरा माहाल, दासी पन्ना जिथे रहायची ते ठिकाण, मिरा मंदिर, विजय स्थंभ, समाधी मंदिर (ज्या ठिकाणी सुमारे १३००० रजपूत स्त्रियांनी जौहर केला ते ठिकाण ) , तटबंदीचा बांध म्हणुन वापर केलेला एक तलाव, काली-माता मंदिर, तलावाच्या मधे बांधलेला पद्मिनी महाल, हाथी तलाव, सुरज पोल ( दरवाजा ), किर्ती स्थंभ आणी जैन मंदिर, हे सगळे दाखवताना गाईड त्या त्या ठिकाणची ऐतिहासिक माहिती देत होता. किल्ला पहायला आम्हाला ५ तासही कमी पडले. आज रात्रीचा मुक्काम उदयपुर ला करायचा होता. मुक्कामाची सोय झाली होती. चितौडगड ते उदयपुर ह्या ११८ किमी अंतरासाठी तवेरा गाडी त्या रिक्षचालकाच्या ओळखीने मिळाली, गाडीवाल्याने २१०० रु आकारले. जाताना वाटेत चालकाने स्वत:हून एका नविन बांधकाम चालू असलेल्या श्री सावलिया सेठ (श्रीकृष्णाच्या) मंदिरात आम्हाला घेऊन गेला. मंदिर अतिशय सुरेख होते. संध्याकाळी ७-८ च्या सुमारास उदयपुर ला पोहोचलो. उदयपुर येथे कलिका नावाच्या हॉटेल मधे आमचा मुक्काम होता. गोविंदने उद्याच्या भटकंतीची योजना सांगितली आणी त्याला एकमताने मंजुरीही मिळवली. ज्या गाडीवानाने इथे सोडले त्यालाच आमचा उद्याचा कार्यक्रम सांगितल्यावर तो लगेच तयार झाला. सकाळी ८.३० ला निघायची वेळ ठरली. हॉटेल मधे काही खोल्याच फक्त रहाण्यासाठी योग्य असल्याचे लक्षात आले तसेच तिथल्या रेस्टॉरंट एकदम ढिले होते.

सकाळी न्याहारी करून प्रवासाला सुरुवात केली व कोणत्या कोणत्या ठिकाणी जायचे आहे ह्याची चालकाला यादी दिली. पहिल्यांदा उदयपुर पासुन जवळच असलेले नगदा गावाजवळचे श्री सहस्त्रबाहू चे जैन मंदिर आहे तिथे गेलो. मंदिराच्या नावाचा इथे अपभ्रंश झाला असून सध्या हे मंदिर सास-बहु नावाने ओळखले जाते. त्या नंतर पुढे एकलिंगजी भगवान शंकराचे मंदिर आहे. रजपुत राजाचे हे कुलदैवत त्यालाच हे लोक राजा म्हणतात म्हणुन स्वतःच्या नावाच्या मागे राजा ऐवजी राणा म्हणुन संबोधन केला जातो. देवळात प्रचंड गर्दी होती त्यामुळे बाहेरूनच दर्शन घेऊन पुढे नाथद्वार जवळ रजसामंद ( राजसमुद्र ) येथे एका विस्तिर्ण जलाशयाला भेट दिली. जलाशयावर भला मोठा संगमरवरी घाट / बंधारा बांधला आहे. घाटावर १६ खांबी ९ चौक्या उभारण्यात आल्या असुन त्यावरचे कलाकुसरीचे काम पहाण्यासारखे आहे. दुपारच्या जेवणासाठी चालकानेच तिथले खास असे कठीयावाडी पद्धतीचे जेवण मिळणा-या हॉटेवर नेले. आजवरच्या प्रवासातले हे सगळ्यात सुंदर जेवळ जेवायला मिळाले होते. इथुन पुढे हल्दीघाटी येथे गेलो. इथल्या मातिचा रंग हळदीसारखा पिवळसर असल्याने ह्या भागाला हल्दीघाटी नाव पडले. तर अकबराच्या सैन्या बरोबर महाराणा प्रताप ह्यांच्या बरोबर झालेली लढाई ह्याच घाटातली. महाराणा प्रताप ह्यांच्या चेतक घोड्याने ह्याच घाटात आपल्या धन्याच्या प्राणासाठी स्वतःच्या प्राण सोडला होता. लढाई मधे दोन्ही बाजुंची मोठ्या प्रमाणात मनुष्य हानी झाली होती. चेतक घोड्याचे स्मारक येथे उभारले आहे, तसेच येथे महाराणा प्रताप ह्यांच्या जीवनावर एक लघुपट दाखवण्यात येतो, तर त्यांची काही शत्रास्त्रेही इथे जतन करण्यात आली आहेत. ह्या पुढे आजचे शेवटचे ठिकाण म्हणजे कुंम्भालगड. उदयपुर पासून कुंम्भालगड ८०-९० किमी वर आहे.

आरवली पर्वतरांगेच्या सगळ्यात उंच जागी ह्या किल्ल्याची बांधणी मेवाडचा राजा महाराणा कुंभा ने केली. मेवाड मधील चांगल्या म्हणुन गणाल्याजाणा-या ८६ किल्ल्यांपैकी ३९ किल्ले राजा कुंभाने बांधलेले आहेत. किल्ल्याची तटबंदी पहाण्यासारखीच आहे . ह्या तटबंदीची लांबी ३६ किंमी असून चिनच्या भिंतीनंतरची त्यासारखी ही दुसरी भिंत असल्याचे सांगण्यात येते. गडाच्या माथ्यावर राजमहाल असून तेथे जाणारी संपूर्ण वाट ही तटबंदीने आणी मोठ्या दरवाज्यांनी संरक्षीत केलेली आहे. गडाचे अवशेष खुप चांगल्या अवस्थेत असून त्याची नीट निगा राखली जाते. गडावर अनेक मंदिरे आहेत त्यातले निलकंठेश्वराचे मंदिर आणी त्याचा सभामंडप एकदम अप्रतीमच. संपुर्ण गडाचे भ्रमण करायला किमान ३ दिवस लागतील. संध्याकाळाचे ६ वाजून गेले होते, सूर्यास्ताचे काही फोटो टिपून गड उतरायला सुरुवात केली. एका दुकानात चहा पिण्यासाठी थांबलो असता आजून फक्त अर्धा तास तुम्ही इथे थांबा असे तिथल्या कामगाराने सांगीतले. अंधार पडू लागला तसे गडावरील एक एक वास्तू लाईटच्या प्रकाशाने उजळली जाऊ लागली. गडाच्या माथ्यापासून पायथ्या पर्यंत संपूर्ण गड प्रकाशझोताने दिपला होता. गडावरील मंदिरे, राजवाडा, तटबंदी, दरवाजे नुसते प्रकाशात न्हाहून गेले होते. अक्षरश: डोळ्याचे पारणे फेडणारे ते दृश्या होते. रात्री हॉटेलवर परतलो तरी ते डोळ्यात साठलेले नजारे डोळ्यासमोरून हलत नव्हते.

आज राजस्थान मोहीमेचा शेवटचा दिवस होता. सकाळी जरा निवांतपणेच उठलो. आज उदयपूर शहर परीसराचा फेरफटका मारायचा होता. उदयसिंह राजाने वसवलेले हे शहर खरोखर पहाण्यासारखे आहे पण इथे निवांतपणे फिरायचे असेल तर सुट्टीचा हंगाम सोडून इथे यावे. सकाळी प्रथम हिल टॉप पॅलेस ला गेलो. इथून उदयपुर चे संपूर्ण दर्शन होते. हा राजमहाल शहरापासून एका अंगाला असून आरवली पर्वताच्या पुढ्यात आहे. महालाच्या सभोवतालचा परीसर अभयारण्य म्हणून राखीव ठेवला असून ह्या परीसरात प्रवेश करण्यापुर्वी प्रवेशशुल्क भरावे लागते. महालात पशु-पक्ष्याची माहीती देणारे फलक लावले आहेत. तसेच महालाचे आत फोटो काढण्यास सक्त मनाई करण्यात येते. महालाच्या मागील बाजूने दिसणारी आरवली पर्वतरांग खुप सुंदर आहे. तिथुन पुढे विविध राज्यातली गाव संस्कृतीची मांडाणी केलेल्या एका रिसॉर्ट मधे गेलो. त्यानंतर सिटी पॅलेस ह्या भव्य राजवाड्यात गेलो. तिथे एक एतिहासीक वस्तुंचे भव्य संग्रहालय आहे. संग्रहालय खरोखर पहाण्यासारखेच आहे. पण आम्ही गेलो तो सुट्टीचा काळ होता त्यामुळे तुफान गर्दी उसळली होती आणी त्या मानाने राजवाड्याची दालने मात्र एकदम छोटी होती, काही ठिकाणी तर गुदमरायचीच पाळी येते. कसे बसे २ तासाने बाहेर पडलो. ह्या राजवाड्यचा आजुन एका भागात क्रिस्टल पॅलेस ही वास्तु आहे, तिथे १०० वर्षा पुर्वीचे विदेशी काचेच्या साहीत्याचे संग्रहालय आहे. क्रिस्टल पॅलेससाठी ४०० रु इतकी प्रवेश फी तर कॅमेरा वापरण्यासाठी ५०० रु. शुल्क आकारले जाते. राजवाड्याच्या मागिल बाजुस तिथले प्रसिद्ध पिचोला सरोवर आहे. सरोवर उत्कृष्ठ पद्धतिने बांधुन काढले आहे. सरोवराच्या मधे लेक पॅलेस नावाचा महाल असुन त्याच्या काही भागात पंचतारांकित हॉटेल आहे. तिथे जाण्यासाठी ३५० रु. शुल्क आकारले जाते. पिचोला सरोवराच्या काठाने फिरताना सुद्धा काही ठिकाणी आम्हाला फोटो काढण्यास मनाई करण्यात आली.

दुपारी उदयपुर मधे एक साध्याश्या हॉटेलमधे दाल-बाटी आणी चुरमा वर मस्त ताव मारला. उदयपुर शहर त्यावेळेस देशी-विदेशी पर्यटकांनी नुसते गजबजून गेले होते. तिथल्या बाजारपेठा गर्दीने फुलल्या होत्या. आम्ही सुद्धा त्या गर्दीत सामील झालो. इथे हस्तकलेच्या वस्तु, भित्ती चित्रे, कपडे, आणी इथले राजस्थानचे खास आकर्षण म्हणजे मोझडी प्रकारची पादत्राणे. आमची खरेदी होईपर्यंत संध्याकाळचे ७ वाजून गेले होते. उदयपुर मधे महाराणा प्रतापांचे स्मारक उद्यान आहे, तिथे रात्री ७.३० ते ८ पर्यंत ध्वनी-प्रकाश योजनेद्वारे महाराणांच्या आणी मेवाडच्या इतिहासावर माहीती देणार एक कार्यक्रम असतो त्याला आम्ही तिकीटे काढून वेळेत हजेरी लावली. कार्यक्रम अर्थातच छान सादर केला होता. कार्यक्रम संपल्यावर तिथल्या पिचोलाच्या कठावरील चौपाटी नामक एके ठिकाणी बोम्बे पावभाजी स्टॉल वर पावभाजी खाल्ली. आणी खाणे पुर्ण होत नाही तोच लक्षात आले की दिवसभार खरच आपल्याकडे वाया घालवण्यासाठी भरपूर वेळ होता पण आता पुण्याला यायचे असेल तर एक मिनीट सुद्दा वेळ शिल्लक नव्हता. मुबई ला जाण्यासाठी उदयपुर-मुबई सिटी एक्सप्रेस ची सुटण्याची वेळ रात्री ९.३५ ची आहे. आमच्या चालकाने ९.१५ ला स्थानकात आणून सोडले, त्याबद्दल त्याचे आभार मानले. रात्री झोप चांगली लागली लागली, जाग आली तेव्हा गोधरा स्टेशन मागे टाकले होते. दुपारी बरोब्बर २.३५ ला नियोजित वेळेत बांद्रा टर्मिनस ला पोहोचलो तर ९.३० पर्यंत पुण्यात सुखरूप परतलो.

बाकीचे फोटो खालील लिंक वर ......
रणथंम्भोर
धन्यवाद..
-phdixit
(purushottam.dixit@shapoorji.com)

तळगड / घोसाळगड

2008-08-10T15:31:00.000+05:30

रविवारी ६ जुलै ला आम्ही शिवस्पर्श चे काही सभासद तळगड आणी घोसळगड ची भटकंती करून आलो. पुण्यावरून साधारणपणे १४०-१६० किमी च्या टप्प्यातिल हे दोन्ही किल्ले असुन रायगड जिल्यातील रोहा गावापासून १५-२० किमी वर आहेत. सकाळी ७ ला पुणे सोडले, पिरंगुट, पौड, मुळशी मागे टाकत ताम्हिणीच्या घाटात प्रवेश केला. रस्त्यावर ढग उतरल्यामुळे १०-१२ फुटांवरचे सुद्धा निट दिसत नव्हते. मधुनच पावसाची जोरदार सर पडून जात होती. लहानमोठे असंख्य धबधबे कोसळत होते. पाण्यामुळे जास्तच काळपट दिसणारा कातळ आणी त्यावरून फेसाळत कोसळण-या जलधारा पाहुन तिथेच थांबुन त्याकडे पहात रहावे वाटे. पण पुढे जायचे होते, त्यामुळे परत कधितरी येऊ अशी स्वतःची समजूत घालुन पुढिल मार्गक्रमण सुरु ठेवले.

माणागाव पासुन मुंबईच्या दिशेने जाताना इंदापूर नावचे एक गाव लागते, तिथुन तळे गावकडे जाणारा रस्ता पकडला. वाटेत जाताना एका तळ्यात असंख्य कमळाची फुले दिसली, तिथे थांबुन त्यांचे काही फोटो घेतले. पुढे अर्ध्या तासच्या प्रवासानंतर तळे गावात पोहोचलो. खरे तर त्याचा थोडे आधीपासुनच तळगड दिसू लागतो. किल्ल्याचा समोरील बाजुने गावाचा विस्तार बराच आहे. गावामधे थोडी चौकशी करून किल्ल्यावर जाणा-या वाटेबद्दल माहिती करून घेतली. दोन शाळकरी मुलेही आमच्या बरोबर वाट दाखवण्यासाठी वरपर्यंत येण्यास तयार झाली.

पायथ्यापासुन गडाची उंची फारशी नाही, तरी दडी मारून बसलेला पाऊस, कडक उन आणी कोकणातले दमट हवामान ह्यामुळे थोडेसे चढल्यावर घामाघूम झालो. एके ठिकाणी उभ्या कातळावर कोरून काढलेली हनुमानाची मुर्ती दिसते, तिथेच सिंहाचे एक शिल्प सुद्धा दिसते, त्यावरून पुर्वी ह्या ठिकाणी गडाचा दरवाजा असावा. इथे तुम्ही पहिल्या तटबंदीमधे प्रवेश करता. थोडे वर चढुन गेल्यावर आजुन एक तटबंदी आणी बुरुज आहे. तटबंदीचा हा भाग ब-यापैकी चांगल्या अवस्थेत आहे. ह्या किल्ल्याला तटबंदिचे एकूण तिन पदर असुन तिस-या तटबंदितुन आपण गडावर येउन पोहोचतो. ज्या ठिकाणी पोहोचतो तिथेच सदरेच्या इमारतीचे कोसळलेले अवशेष शिल्लक आहेत. ढालकाठी चा जागेवरुन खालील संपुर्ण गाव नजरेच्या टप्प्यात येते. किल्ल्याची लांबी - रुंदी तशी फारशी नाही. पाण्याचा ५-७ अश्या सुंदर टाक्या खोदून काढलेल्या आहेत. एका पडक्या वाड्याचे अवशेष दिसतात. गडाची माची मात्र भक्कम तटबंदीने बांधुन काढलेली आहे. तटबंदीवरून चालत माचीच्या शेवटच्या टोकावर जाऊन पोहोचलो. तिथुन खाली डोकाऊन पाहिले तर गडाच्या निर्मितीच्या वेळेस एक महत्वाची गोष्ट पाळली जाते ती म्हणजे किल्ल्याला लागून जर एखादी डोंगर रांग असेल तर त्या पासुन किल्ला वेगळा केला पाहीजे. इथेही खालील डोंगररांगेचा बराच भाग फोडून वेगळा करण्यात आला आहे, जेणे करून तेथुन वर हल्ला करणे अवघड होईल. माचीवरून खाडीचा परीसर आणी खाडीच्या समोरील घोसाळगड दिसतो. १६४८ मधे शिवाजीमहाराजानी हे दोन्ही किल्ले जिंकून घेतले. त्या नंतर इंग्रजांनी १८१८ मधे हे दोन्ही किल्ले ताब्यात घेतले. थोद्या विसाव्यानंतर घोसाळगडाच्या दिशेने वाटचाल सुरु केली, रोह्याच्या दिशेने १० किमी गेल्यावर आपण घोसाळगडाच्या पायथ्याला येऊन पोहोचतो.

गडावर जाण्यासाठी पायथ्याला असलेल्या गणेशमंदिराला वळसा घालून गेलेली वाट पकडली. तळगड पेक्षा येथे जरा जास्त झाडी आहेत, तर चढाई फारशी अवघड नाही पण अनेक पायवाटा इतस्ततः फिरवतात. गडाच्या माचीखाली येऊन पोहोचलो. तिथे दगडात खोदलेल्या काही पाय-या शिल्लक आहेत. पुर्णपणे कोसळलेल्य दरवाजातून आपण माचीवर प्रवेश करतो, त्या ठिकाणी दरवाजावर असणारी सिंहाची शिल्पे तिथे पडलेली अढळली. माचीवरून विरुद्ध बाजुला उतरण्यासाठी एक चोरदरवाजा आहे, बाजुलाच पाण्याचे टाके आहे. माचीवरून बालेकिल्ल्यावर जाणारी वाट पावसाने वाढलेल्या गवत आणी झाडा-झुडपांमुळे शोधणे अवघड आहे. माचीवरून डाव्या बाजुने बालेकिल्ल्यावर जाणारी वाट आहे. जाताना पाण्याची तिन सुरेख टाकी लागतात, टाक्यामधे छोटे मासे असून एका टाक्यात कोणीतरी कमळाची रोपे टाकली आहेत. त्या शिवाय आणखी काही पाण्याची टाकी आहेत. माथ्यावर एका झाडाला भगवा लावला होता. बालेकिल्यावर सुद्धा लहान मोठी झाडे भरपूर वाढली आहेत. किल्ल्याचा विस्तारही तसा खुप लहानसाच आहे. बालेकिल्ल्यावरील हिरवळीवर बैठक मारली बरोबर आणलेल्या खाद्यपदार्थंवर ताव मारला. उतरण्यास सुरुवात केली. मातीची उभी उतरण उतरताना घसरगुंडी करतच खाली उतरलो, की पाठीमागून कपडे पार चिखलमातीने बरबटून गेले. संध्याकाळ होत आली होती त्यामुळे तिथुन जवळच असणारे साळव चे बिर्ला मंदिर पहाण्याचा बेत रद्द करावा लागला. पुण्या-मुंबईहुन येयचे असल्यास पुण्याहून रोह्याला यावे लागेल. तिथुन पुढे मात्र स्थानिक वहातूक व्यवस्थेवरच अवलंबुन रहावे लागते. तसेच मुंबईहून येणा-यासाठी कोंकण रेल्वे आणी एस. टी. बसची रोह्या पर्यंत सोय आहे.

हरिश्चंद्रगड

2008-06-02T23:14:00.000+05:30

24 May laa harishchandragadachI bhatakaMti keli tevhaa kaaDhalele kahi photo

सूर्यास्त...

2008-05-02T22:48:00.000+05:30

परवा १ मे ला आमच्य घराच्या टेरेस वरुन टिपलेला सूर्यास्त

महिमंडण गड

2008-04-08T20:58:00.000+05:30

माणदेशीची सफर

2008-03-19T14:26:00.000+05:30

माणदेशीची सफर

(भुषणगड, मायणी, वारूगड आणी संतोषगड)

शनिवारी (१५ मार्च २००८) ला कोठेतरी ट्रेक ला जायचेच ह्या निर्धाराने आगोदर पासुनच पुर्वतयारी सुरु केली होती. भोर जवळील वरंधा घाटातील मंगळगड - शिवथरघळ - कावळा हा एक पर्याय तर दुसरा साता-या जवळील भुषणगड, पाटेश्वर - औंध. आम्ही जी.एस., आरती, तात्या, नचिकेत आणी मी (सचिन) भुषणगड ला जायचा पर्याय निवडला.

संध्याकाळी सात वाजता पुणे सोडले. २ तासाच्या आतच साता-यातुन रहिमतपुर कडे जाणारा रस्ता पकडला, रहिमतपुर पासुन पुढे चोरडी मागे टाकत मासुर्णॆ गावाजवळ पोहोचलो रात्रीचे १० वाजुन गेले होते. सभोवताली गर्द झाडी आणी काळोखाचे साम्राज्य, आणी त्या शांततेला छेद देत मार्गक्रमण करणारी आमची गाडी पुढे जात होती. विजेचे होणारे भारनियमा मुळे दुरपर्यत कोठे गाव आहे हे कळत नव्हते. अचानक एक वस्ती दिसली आणी काही लोक गप्पा मारत असताना दिसले. त्यांच्याकडे चौकशी केल्यावर आपण मासुर्णे गावात पोहोचल्याचे लक्षात आले. होळीचा गाव हे भुषणगडाच्या पायथ्याचे गाव. मासुर्णे पासुन साधारण पणे ५ ते ६ किंमी च्या असावे. मासुर्ण्याहुन डावीकडे होळीच्या गावाकडे जाणारी सडक पकडली. रस्ता थोडा कच्चा आणि त्यावरुन होणारे रहदारीचे प्रमाणही कमी असावे, कारण रस्त्यावरच तण वाढले होते जसजसे पुढे जात गेलो तशी रस्त्याची अवस्था अतीशय बिकट होत चालली होती. आता गडावरील आणी पायथ्याच्या गावातले दिवे दिसत होते. पण हिच वाट गडापर्यत जाईल याची खात्री वाटत नव्हती आणी रस्त्याची अवस्था अधीकच बिकट झाली होती. म्हणुन त्या आंधारात गाडी तिथे थांबवली. रस्त्याची खात्री करुन घेण्याच्या हेतुन ने तात्या आणी नचिकेत विजेरी घेउन थोडे पुढे चालत गेले आणी उरलेले आम्ही तिघे तिथेच आंधारात रेंगाळलो. अष्टमीच्या चंद्रचीच काय ती सोबत होती. मी त्याचे काही फोटो काढायचे प्रयत्न केले. तात्यानी विजेरी चालु बंद करुन काहीतरी इशारत केली. तितक्यात बाजुच्या शेतातुन कोणीतरी शिट्टी वाजवल्याचा आवाज आला. पण आंधारात कोण दिसत नव्हते त्यामुळे आम्ही घाइनेच गाडीत बसुन थोडी गाडी पुढे घेतली तर शेतातुन एक-दोन माणसे आमच्या दिशेने पळत येताना दिसली. सावधानता बाळगत गाडी थांबवली, त्या लोकांनी आमची चौकशी करुन त्यांना आमच्या पासुन काही धोका नसल्याची खात्री करुन घेतली, आमचेही थोडे असेच चालु होते. भारनियमनामुळे आणी दिवसाच्या कडक उन्हामुळे शेतीला पाणी देण्याचे काम रात्रीत केले जाते. आता थोडेच अंतर राहीले असुन पुढे एक पक्की सडक असल्याचे त्या शेतक-यानी सांगीतले. ११ वाजता होळीच्यागावात पोहोचलो.

तुरीचे झाड

श्री हरणाई मातेचे मंदिर

पायथ्याला एका शाळेपाशी गाडी लाऊन गडाकडे कुच केले. पायथ्यापासुन वरपर्यंत पाय-या आणि लाईटची व्यवस्था केलेली आहे, पायथ्या पासुन फारशी उंची ही नाही. अर्ध्या तासातच गडावर पोहोचलो. गडावर हरणाई मातेचे मंदिर असुन २५-३० लोक आरामात बसु शकतील एवढे बंदिस्त सभागॄह आहे. बाजुला असलेल्य जागेत फरशी टकलेली असुन परिसराची नियमीत स्वच्छता राखली जाते. देवळासमोर एक मोठा तुरीचा निष्पर्ण वुक्ष आहे. पटापट डबे उघडले गेले आणी भरपोट जेवणाचा कार्यक्रम पार पडला. हवेतील थोडा गारवा जाणवू लागला होता. तिथेच मोकळ्यावर पथा-या पसरल्या. झोपणार तेवढ्यात काहीतरी किडा पळताना दिसला, निट पाहीले तर विंचु, माझी तर झोपच उडाली. तरी आपले पांघरूण घेउन झोपण्याचा प्रयत्न करत होतो. झोप लागली असे तोच कानंवर आवाज आला " ए चला रे उठा," तात्या नी नेहमी प्रमाणे आम्हाला झोपेतुन उठवण्याचा यशस्वी प्रयत्न केला. सकाळाचे पावणे सहा वाजले होते. उजाडले होते पण सुर्योद,य मात्र आजुन झालेला नव्हता, आभाळही ढगाळ होते. देवीचा पुजारी आला त्यांना आधी सांगीतल्यास तुमच्या जेवणाची रहाण्याची व्यवस्था ते करु शकतात असे त्याने सांगीतले.

गड प्रदक्षिणा सुरुवात केली. किल्ल्यावर दोन पाणी साठ्याच्या जागा असुन एक टाके पुर्ण कोरडे पडले आहे. दुसरे टाके मात्र व्यवस्थीत बांधलेले असुन त्यात पाणी साठा आहे, पण टाके उघडे असल्यामुळे त्यात बराच कचरा पडलेला आढळला मुख्यत्वे करुन उदबत्तीच्या पुड्यांचा. गडाची उभारणी शिवपुर्वकालीन असुन गडाच्या इतिहासाबद्दल फारसा तपशील उपलब्ध नाही. गडाची चिरेबंदी तटबंदी आणी भक्कम बुरुज शाबुत आहे. गडाचे प्रवेशद्वार मोडकळीस आलेले आहे. दरवाज्याची रचना ही इतर किल्ल्यांप्रमाणे दरवाज्यावर शत्रुच्या तोफांचा थेट मारा होणार नाही अश्या पद्धतीने केली आहे. गडावर टिकोमा का कसल्याशा झुडपांचे रान माजले आहे. गडावर नविन बांधकाम केलेल्या खोल्या आढळल्या. तटावरुन फिरताना गडाचे महत्व लक्षात आले. सबंध परीसरात दुर-दुर पर्यंत भुषण गडा खेरीज एकही डोगर, टेकडी दिसत नाही. दिसतात ते थेट सज्जनगड व तेथील पवनचक्क्या प्रकल्प. औंध चा यमाईचा डोंगर, आणी मायणी चा तलाव. २०-२५ मिनीटातच गड उतरलो.

तटबंदी आणी गडपरीसर

किल्ल्याचे प्रवेशद्वार

किल्ल्यावर जाणारी पाय-यांची वाट

भुषणगड

साता-या पासुन हा किल्ला ३० ते ४० किमी वर आहे, त्यामुळे पाटेश्वर ला जाण्याचे रहीत करुन इथपर्यंत आलोच आहोत तर माणदेशाची सफर करण्याचे ठरवले. फलटण जवळ गिरवी गावा नजीक वारूगड नावाचा डोंगरी किल्ला आहे. निमसोड मागे टाकत काही वेळातच मायणी गावात पोहोचलो. मायणीला ५६ हेक्टर परीसरात पसरलेले तळे आणी पक्षी आभयारण्य पहाण्यासारखे आहे. जाताना वाटेतच विविध प्रकारचे पक्षी दिसुलागले. तलाव परीसरात पक्ष्यांच्या १०० हुन अधीक प्रजाती दिसु शकतात असे जाणकारांचे मत आहे. आम्ही तेथे पोहोचलो तेव्हा सकाळचे १० वाजले होते. उन्ह तापु लागली होती तरी तळ्याच्या काठी फिरुन काही पक्ष्यांचे फोटो घेता आले. तिथे न्याहारी केली आणी तासभर ईकडे तिकडे हिंडुन फलटण च्या दिशेने प्रवास सुरु केला.

मायणी ते फलटण ३५ किमी आहे. जाताना वाटेत एक छोटा घाट रस्ता आपल्याला महादेव डोंगर रांगेच्या पलीकडील बाजुला घेउन जातो. दहिवडी-फलटण रस्त्यावरील गिरवे गावापासुन ५ किमी वर असलेले जाधववाडा हे वारुगड पायध्याचे गाव. गडाला घेउन जाणा-या पायवाटेला सुरुवात होते तेथेच रस्त्याच्या कडेला गाडी लावली. ह्या आडवाटेवरच्या किल्ल्यावर जाण्यासाठी मात्र पाउल वाटेचे बंधन नाही बे धडक पणे कोठुनही चढण्यास सुरुवात करता येईल असे वाटते. आम्ही चढायला सुरवात केली ते भर दुपारी आणी किल्ल्यावर सावली देऊ शकेल असे बालेकिल्ल्यावरील तटबंदीवर वाढलेले वडाचे एकमेव झाड. अर्ध्यापर्यंत चढून गेल्यावर आपण पहील्या तटबंदीपाशी पोहोचतो. इथे मात्र पाउलवाट शोधावी लागते नाहीतर अधिक उत्साह असेल तर २०-२५ फ़ुट उंचीचा खडा कातळ चढण्याची संधी येधे आहे. प्रवेशद्वाराची रचना दरवाजाचे संरक्षण करणारीच. पहिली तटबंदी ओलांडली आणी डाव्या बाजुने बालेकिल्ला चढायला सुरुवात केली. बालेकिल्ल्यावरुन खालपर्यत येणारी एक तटबंदी ची पडकी भिंत आपल्याला थेट गडावर घेउन जाते. बालेकिल्ल्याला सुद्धा मजबूत तटबंदी आहे. गडावर पाण्याची दोन टाकी असुन एक बाले किल्ल्याच्या पायथ्याला असुन दुसरे बाले किल्ल्यावर आहे, आणी ते ६० ते ७० फुट खोल असुन त्यामधे सध्या चिंचेचे एक मोठे झाड वाढले आहे. गडाच्या मागील बाजुला डोकावले तर गडावर एक छोटे गाव वसलेले दिसले, तिथपर्यत एस. टी. बसची सोय झाली आहे. महादेव डोंगर रांगेतील वेगळ्या झालेल्या एका भागावर शिवाजी महाराजांनी ह्या किल्ल्याची उभारणी केली आहे. गडावरुन दिसणारा परीसरही ह्या दिवसात फारसा सुखावह नाही, गिरवी, फलटण दिशेला थोडीफार हिरवाई दिसते बाकी सगळा प्रदेश ओसाड आहे. रखरखत्या उन्हात त्या तटबंदीवर वाढलेल्या झाडाच्या छायेखाली बसणे हा एक सुखावह अनुभव घेतला. २ वाजता गड उतरायला सुरुवात केली. अर्ध्या तासातच पायथ्याला पोहोचलो व लगेचच फलटण च्या दिशेने परत प्रवास सुरु केला.

जी. एस ने आता आपल्याला ह्या डोंगर रांगेतील जवळच असलेल्या संतोषगड ला जायचा प्रस्ताव मांडला आणी तो एकमताने संमत करुन घेतला. फलटण ला एक ठिकाणी थोडे खाल्ले आणी पुसेगाव च्या दिशेने गाडी नेली जाताना ताथवडे ह्या गडाच्या पायथ्याच्या गावी ४ वाजे पर्यत पोहोचलो, आणी लगेच गड चढायला सुरुवात केली. इथे जरा थोडा जास्त चढ जाणवला तरी अर्ध्या तासाभरातच आपण गडाचा दरवाज्यापाशी येऊन पोहोचतो. दरवाजाचे बांधकाम पुर्णपणे कोसळलेले असुन त्याला लागुन असलेली चौकीदाराची खोली मात्र शाबुत आहे. वारुगडा प्रमाणेच ह्याही किल्ल्यावर एक मोठा खड्डा आहे आणी त्यातही एक मोठे झाड वाढले आहे. खड्डयाचे निट निरीक्षण केले असता त्यामधे एक गुहा दिसते पण तिधे उतरण्याचे धाडस केले नाही. गडाच्या मागील बाजुस असणारी नक्षीदार डोंगर रांग विलोभनीय आहे. गडावरुन दिसणारे गाव सुद्धा छान दिसते. गड उतरुन खाली आलो तोपर्यत ५.३० वाजुन गेले होते. सुर्य पच्शिमेला झुकला होता. वाटेत दिसलेला सुर्यास्त तर अतीशय लोभसवाणा होता.

पुढे पुण्याकडे येण्यासाठी लोणंद शिरवळ मार्गे रात्री १० वाजे पर्यत पुण्यात पोहोचलो.

महादेव डोंगररांगेमधील किल्ले हे फारसे उंची नसलेले, आणी एक ते दोन दिवसात ह्या भागातील वारूगड, संतोषगड, वर्धनगड आणी महीमानगड तसेच सितामाईचा डोंगर आणी धुमाळवाडी चा पावसाळी धबधबा पाहुन होतो. बहुतांश भागात पाण्याचे दुभिक्ष्या आहे. इथली गावे, वस्त्या मात्र निटनेट्क्या, एकाच गुलाबी रंगाने रंगवलेली घरे, आणी ग्रामस्वच्छतेचे महत्व अंगभुत करण्याचा गावक-यांचा प्रयत्न प्रामुख्याने दिसुन येतो.

किल्ले कोरीगड

2008-01-21T20:44:00.000+05:30

बरेच दिवस ट्रेक झाला नव्हता आणी तितकासा वेळही देता येत नव्हता. ह्या रविवारी लहानसाच फारशी दमछाक न होता करता येण्यासारखा बाईक रायडींग आणी ट्रेक करायचा, पण जायचे कोठे ? लोणावळ्या पासुन जवळ असलेल्या कोरीगडावर जायचे ठरले. शनिवारी मी जेव्हा माझा मावस भाऊ सुशांत ह्याला फोन केला तेव्हा तोही लगेच तयार झाला, रात्री त्याच्या घरी त्याला आठवण करायला गेलो तेव्हा विनोद आणी निखिल सुद्धा आमच्या बरोबर येण्याची तयारी करत होते. फार लांब जायचे नसल्याने रविवारी सकाळी आठ साडे आठ ला शनिवार पेठेत भेटण्याचे ठरले.

सकाळी तिथेच सुशांतच्या घरी पोटभर नाष्टा केला. विनोदला मात्र येण्यासाठी थोडा उशिरच झाला. निघता निघता १०.३० वाजुन गेले. जुन्या मुंबई पुणे हमरस्यावरुन २ तासात लोणावळा गाठले. बरोबर खायचे काहीच घेतले नसल्यामुळे लोणावळ्यातच अल्पोपहार करायचे ठरवले. तिथे एका उडपी लंच होम मधे सांबार घातलेली मिसळ खाल्ली.

कोरी गडाकडे जाण्यासाठी लोणावळ्याहुन सिद्धेश्वर मंदिर, भुशी धरण, आय. एन. एस. शिवाजी वरुन पुढे पेठ शहापुर च्या दिशेने एका अवघड वळणाच्या घाट मार्गे जावे लागते. जाताना एका ठिकाणी थांबुन मावळ खो-याचे विहंगम द्रुश्य पहात बसलो. तिथे शंकराच्या पिंडी च्या आकाराप्रमाणे दिसणारी एक डोंगररांग दिसते. तासाभरातच पेठ शहापुर ह्या किल्ल्याच्या पायथ्याला असलेल्या गावात पोहोचलो. लोणावळा ते पेठ शहापुर अंतर साधारणपणॆ २२ किमी चे आहे. गावात जाउन गडावर जाणा-या मार्गाबद्दल विचारल्यावर त्याने आम्हाला परत फाट्यावरुन तिकडन तिकडुन तिकडे जाव असे सांगितले. आम्ही त्याचा अर्थ फाट्यावरुन आजुन थोडे पुढे जाउन तिकडुन रस्ता आहे असा करुन घेतला आणी थेट तसेच सहारा प्रोजेक्ट च्या थेट मेन गेट पर्यंत गेलो. त्यांनी आम्हाला तितक्याच तत्परतेने शहापुर फाट्यापासुनच एक पायवाट असुन तेथुन वर जाता येइल अशी माहिती पुरवली परत मागे येउन पाहीले तेव्ह त्या तिकडुन तिकडचा अर्थ समजला.

एका अडोश्याच्या ठिकाणी वहाने लाउन पाउल वाट धरली थोडे पुढे गेल्यावर एका दगडावर दिशा दर्शक बाणाची खुण अढळली. कोणत्या तरी दुर्ग प्रेमींनी अनेक परिचीत अपरिचीत किल्ल्यांवर अश्या मार्गदर्शक खुणा केल्या आहेत. त्यावरुन मार्गक्रमण करत दाट झाडीतुन गडाच्या मागील अंगाला येउन पोहोचलो आजुन थोडे पुढे गेल्यावर अचानक पाउलवाट संपते. आणो गड चढण्यासाठी पाय-या चा मार्ग लागतो. पहील्या ७०-८० पाय-या वर चढुन गेल्यावर एका कोरिव गुहेपाशी पोहोचतो. गुहेमधे एका बाजुला पाणी साठा आणे त्याच्या मागच्या बाजुला १५ ते २० लोक आरामात झोपू शकतील एवढी जागा आहे. बाजुलाच श्री गणॆशाचे मंदिर असुन गणॆशाची सुबक मुर्ती तेथे आहे.

आजुन थोडे वर चढुन गेल्यावर वाटेच्या दोन्ही बाजुला थोड्या आत मधे दोन लहान गुहा दिसतात एका गुहेमधे पाण्याची छोटी टाकी असुन त्यातले पाणी पिण्यालायक आहे. दुस-यागुहेमधे एक कट्टा बांधलेला दिसतो त्यावरुन ती एकाद्या चौकीदाराची खोली असावी. आजुन थोडे वर चढुन गेल्यावर गडाच्या प्रवेशद्वारापाशी पोहोचलो. इतर किल्ल्यांप्रमाणॆ ह्या ही किल्ल्याचे द्वार थेट तोफेच्या मारा पासुन सुरक्षित राहील अश्या पद्धतीने बांधलेले आहे. गडाचा परीसर बराचसा सपाट असुन तिन ते पाच फुट उंचीची आणी तितक्याच रुंदीची तटबंदी चांगल्या अवस्थेत आहे. गडाच्या पठारावरील जमिनीवर तण माजले असुन ते वाळल्यामुळे सोनेरी गालीचा पसरल्या प्रमाणे वाटत होता. तटबंदीवरुन दिसणारी सहारा सिटी पहात गडप्रदक्षिणा सुरु केली. गड तसा लहानसाच असला तरी गडावर येण्यासाठी आजुन एक दरवाजा आहे. आणि कमी उंचीचा असल्यामुळे बुरुज आणी भक्कम तटबंदी बांधुन काढलेली आहे. गडावर एका पडक्या वाड्याचे अवशेष, पाच सात तोफा आणी पाण्याची दोन मोठी तळी असुन मुबलक पाणी साठा आहे.

गडाचे दैवत म्हणजेच कोरलाई मातेचे मंदिर गडावर असुन मुर्ती प्रसन्न आहे. गो.नी दांडेकरांच्या पुस्तकावरुन मिळालेल्या माहिती नुसार, १८१८ पर्यत हा किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात होता तो पर्यंत देविच्या पुजाअर्चेची उत्तम व्यवस्था होती, तर देवीला दागिनेही होते. १८१८ मधे किल्ला इंग्रजांच्या ताब्यात आल्यावर ते दागिने त्यांनी सुरक्षेच्या कारणास्तव मुंबादेवीला देण्यात आले. सध्या मंदिराचे छप्पर उध्वस्त झाले आहे. गडावर आजुन काही मंदिरे असुन चांगल्या स्थितीत आहे. मात्र ही मंदिरे सोडली तर गडावर सावली साठी एकही झाड सापडायचे नाही. तर कोणितरी गडावरील अर्धा सोनेरी गालीचाही जाळून नष्ट केल्याचे दिसत होते.

थोडावेळ तसेच एका बुरुजावर तापत्या उन्हात थांबुन परतीच्या प्रवासाला सुरुवात केली. गणपती मंदिरापाशी मुंबई हुन आलेला गिरी संचार चा ग्रुप विश्रांती घेत पडला होता. त्यांची झोपमोड करुन त्याची कोठुन आला वगैरे चौकशी केली जरा वेळ तिथेच बसुन आम्हीही आराम केला. दुपारचे साडेचार वाजुन गेले होते. भुक लागली होती आणी खालच्या गावात ह्यावेळेस आम्हाला काही खायला मिळण्याची शक्यता नव्हती त्यामुळे लोणावळ्याला जाउन जेवणाचा बेत ठरवला. पाच वाजेपर्यंत पेठ शहापुर फाट्यावर येउन पोहोचलो. तिथल्या हातपंपावरुन पाणी उपसुन थोडे ताजे तवाने झालो आणी पुन्हा पुण्याच्या दिशेने प्रवास सुरु केला.

पुष्पावतीचे खोरे....

2007-08-24T22:09:00.000+05:30

मी (सचिन), सुभाष, मिहीर आणी भक्ती असे चार जण १० ऑगस्ट ला सकाळी ११.५० च्या विमानाने दिल्ली कडे प्रयाण केले. वैमानीक अधुन मधुन प्रवासमार्गा बदल सुचना देत होता. मी आपला खिडकीतुन बाहेर बघत त्या चमकदार ढगाMमधुन खाली दिसणारी जमीन शोधत होतो. केवळ तळेगाव मागे जाईपर्यत खालचे दिसत होते, पुढे विमानाने अधिक उMचीने ढगाMच्या वरुन जाण्यास सुरुवात केली आणी मग मात्र ढगाMमधुन परावर्तीत होणार्‍या प्रखर सुर्यप्रकाशामुळे सतत खिडकीतुन बाहेर बघणE अवघड झाले. काही वेळाने हवाईसुMदरी खाद्यपदार्थ घेऊन आल्या, मी घरुन पोटभर नाष्टा केला होता त्यामुळे मी काही घेतले नाही. वैमानिकाने आपण दिल्लीमधे पोहोचत असल्याचे साMगितले. बरोब्बर १.५० ला विमान उतरले. विमानतळावर उतरल्यावर तिथला उकाडा लगेच जाणवायला लागला एकदम खराब हवा आणी भयंकर उन्हाने सारे त्रस्त झाले होते. एका हॉटेलमधे बरोबरचे सामान ठेऊन दिल्ली फिरणे आणी भोजन अश्या उद्देशाने बाहेर पडलो. छोले, आलु पराठा आणि दही असा झकास बेत हाणला.

बाहेर उन अक्षरशः भाजुन काढत होते. तिथुन जवळाच असलेल्या मेट्रो रेल्वे स्थानकावर गेलो. कुठे जायचे असे काही न ठरवता पिवळा मार्ग आणी निळ्या मार्गावरील मेट्रोमधुन एका टोकापासुन दुसर्‍या टोकापर्यंत असे जवळ जवळ तिन तास त्या वातानुकूलीत गाडीमधे घालवले. स्वयंचलीत तिकीट तपासणी यंत्रणा जिथे टोकन दाखवल्या शिवाय आपण स्थानकात जाऊ किवा आतुन बाहेर येऊ शकत नाही, फलाट ओलाMडण्यासाठी असणारे स्वयंचलीत जिने, मेट्रो रेल्वेची आपोआप उघड-बंद होणारी दारे, प्रत्तेक गाडीमधे असणारे बंदुकधारी सुरक्षा अधिकारी आणी प्रवासादरम्यान येणार्‍या स्थानकाबद्दल महिती आणी सुचनाही दिली जाते. तिथुन बाहेर पडावेसे वाटतच नव्हते संध्याकाळचे ६ वाजत आले होते. हरीद्वार ला जाण्यासाठी दिल्लीतील ह. निजामुद्दिन स्थानकावरुन ९.१५ ची चेन्नई - डेहराडुन एक्सप्रेस पकडण्यासाठी नवी दिल्ली स्थानकावर पोहोचलो. येथुन ह. निजामुद्दिन ला जाण्यासाठी लोकल उपलब्द्या आहेत. पण त्या बद्दल माहिती देणारा एकही सुचना फलक येथे शोधुनही सापडणार नाही. नवी दिल्ली ते ह. निजामुद्दिन पर्यंतचे लोकलचे तिकीट फक्त ३ रु. आहे पण लोकल मधे मुMबैइ प्रमाणे इथेही लोकलमधे प्रचंड गर्दी असते. ह्या एवजी इथुन रिक्षाही मिळू शकतात मात्र त्या साठी १५०-२०० रु मागितले जातात. आम्ही लोकलने जाणE पत्करले. त्या भयंकर गर्दीत स्वतःला कोMबुन घेत ८.३० ला निजामुद्दिन ला पोहोचलो. इथे पोहोचल्यावर कळाले की गाडी सुमारे पाउण तास उशीराने येणार आहे. मग तिथेच फलाटावर बसकण मारली. बरोब्बर साMगितलेल्या वेळेनुसार गाडी आली. बर्थ चे तिकीट काढले असल्यामुळे निवाMत झोपुन प्रवास झाला. वेळापत्रकानुसार ही गाडी ३.१५ ला हरिद्वार ला पोहोचते. आधी झालेला उशीर आणी वेळोवेळी घ्यावे लागलेले थाMबे ह्यामुळे हरिद्वार ला पोहोचण्यासाठी ६.३० वाजले.

हरिद्वार येथे आम्हाला घेण्यासाठी पगमार्क चा प्रतिनीधी (अर्जुन) आमची वाटच पहात बसला होता. इथुन पुढच्या प्रवासाची सर्व जबाबदारी पगमार्क च्या हवाली केली होती. आमच्या आधी पोहोचलेले पगमार्क बरोबर आलेलेआलेले सोव.करमकर, सोव. दाबके,सोव. मयुरी आणी रामकृष्ण असे चार लोक ऋषीकेश येथे मुक्कामस उतरले होते. त्या दिवशी हरीद्वार मधे कावडयात्रा सुरू होती, अनेक भक्तगण कावड मधून गंगा जल घेऊन भोलेनाथला अभिषेक करण्यासाठी घेऊन चालले होते. हरिद्वार मधील गंगातीरावरील प्रशस्त घाटावर हजारो भावीक जमा झाले होते. सकाळच्या प्रसन्न वातावरणात चालकाने गाडीमधे लावलेले शिवगान एकत साधारणपणे एका तासाभराच्या प्रवासानंतर ऋषीकेश ला पोहोचलो.

पुढचे मुक्कामाचे ठिकाण होते जोशीमठ. आद्य शंकराचार्याMनी येथे जोतीर्मठाअची उभारणी केली म्हणुन त्याला काही मंडळी त्याला ज्योतिर्मठ नावनेही संबोधतात. ऋषीकेश ते जोशीमठ अंतर २५० किमी चे असुन तिथे होणारा प्रवास हिमालयाचा पर्वतराMगेमधुन राष्ट्रिय महामार्ग ५८ वरुन होतो. ह्या संपुर्ण रस्त्याची देखभाल सिमा सडक संगठन (बी. आर. ओ.) ह्या लष्करी संस्थेतर्फे केली जाते. ऋषीकेश पासुनच पावसालाही सुरवात झाली होती तरी फरसा जोर नव्हता तर हवाही अतिशय अल्हाददायक वाटत होती. अतिशय वेडिवाकडी वळ्णE अरुMद रस्ते आणी पाउस ह्यामुळे चालक फारसा वेगाने गाडी चालवु शकत नव्हता. ब्यासी आणी श्रीनगर मागे टाकले पुढे देवप्रयाग, रुद्रप्रयाग, कर्णप्रयाग अशी देवभुमीवरील गावे मागे टाकत चमोली येथे पोहोचलो तो पर्यत रात्रीचे ८ वाजुन गेले होते. ह्या भागातून प्रवास करताना वेळेचे बंधन पाळावे लागते. इथे ठरावीक वेळेनंतर घाटातुन प्रवास करण्यास मनाई केली जाते तरी चार ते पाच गाड्या एकत्र असतील तर पुढे जाऊ दिले जाते. त्यानुसार आम्ही आजुन थोडे पुढच्या गावी पिपलकोटी ह्या जोशीमठ पासुन ३३ किमी अलीकडे असलेल्या गावी मुक्कम करण्याचे ठरवले. सकाळी लवकर उठुन निघायचे ठरल्यामुळे जेवण केल्याकेल्या लगेच झोपी गेलो तसेच बाहेर पडणार्‍या पावसाच्या आवाजामुळE पहाटे लवकर जागही आली. पटापट आवरुन गाडीमधे जाउन बसलो, जेमते २ किमी पुढे गेलो असेल तर पुढे दरड कोसळल्याने रस्ता बंद, आता इतक्या सकाळी हा राडारोडा कोण काढणार त्यामुळे तिथुन माघारी परत फिरलो, येताना बी आर ओ चे ऑफिस दिसल्याने तिथे दरड कोसळली असल्याबद्दलची माहीत दिली आणि परत एका हॉटेल मधे आश्रय घेतला.

दुपारी १२.३० च्या दरम्यान मार्ग पुन्हा खुला झाला जोशीमठ ला पोहोचे पर्यंत दुपारचे ३ वाजत आले होते. आणी पुढे जाण्यासाठीचे फटक उघडण्याची वेळ ४.३० ची होती. मग तिथे जेवणाचा कार्यक्रम पार पाडला. काही मंडळीनी इथे गरम कपड्याMची खरेदी केली. पुढचा मुक्कम गोविMदघाट ह्या ठिकाणी करायचा होता ६.३० पर्यंत तिथे पोहोचलो सुद्धा. रात्रीचा जेवणाचा बेत तंदूर रोटी आणी सरसोM दा साग आणी डाळ भात. इथे पर्यंतचा संपुर्ण प्रवास हा गंगा नदी आणी तिची मुख्य उपनदी अलकनंदा च्या सनिध्याने झाला होता. जोशीमठ ते गोविMद घाट अंतर २१ किमी आणी लागणारा वेळ साधारणपणE एक तासा पेक्षा अधीकच तर समुद्र सपाटीपासुनची उMची जोशीमठ येथे १८९० मीटर आणी गोविMद घाट १८२८ मीटर.

गोविMदघाट येथे अलकनंदा आणी लक्ष्मण गंगा नदीचा संगम आहे, त्यामुळे ह्याठिकाणाला केशवप्रयाग नावानेदेखील ओळखले जाते. हेमकुMड साहेब ला जाण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर इथे शिख समाज इथे मुक्कामाला असतो त्यासाठी त्याMनी इथे गुरुद्वारा उभारलेला आहे. सकाळी न्याहारीला आलू पराठा खाल्ला आणी ८.३० च्या सुमारास चालायला सुरुवात केली. पुढचे मुक्कामाचे शेवटचे ठिकाण घाMगरीया ह्या सुMदर गावी होता. इथे जाण्यासाठी पुढचा १३ किमी चा प्रवास हा लक्ष्मणगंगा नदीच्या काठाने पायी अथवा घोड्यावरुन करावा लागतो. घोडेवाला त्यासाठी ५४० रु आकारतो. तर आपल्या बरोबर असणारे सामान वाहुन नेण्यासाठी पिट्टु देखील येथे ३४० रु. मधे उपलब्ध आहेत तर वृद्ध लोकाMसाठी पालखी सारखी सोय इथे उपलब्द्य आहे. पगमार्क मधुन आलेल्या लोकाMमधे दोन पन्नाशी ओलाMडलेल्या महीला होत्या त्याMनी घोडा करण्याचे ठरवले तर बाकी आम्ही चालत निघालो.

पुर्णपणे ढगाMनी अच्छादलेले आभाळ मधुन होणारा पावसाचा शिडकावा सोबत घोMघावत वहाणारी लक्ष्मणगंगा. जाताना ४ किमी वर पहीले गाव लागते ते म्हणाजे पुलना. त्यानंतर ६किमी वर भ्युMडार हे पुलना इथल्याच रहिवाश्याचे उन्हाळी मुक्कामाचे ठिकाण. सुरवातीला चालताना आजिबात थकवा जाणवत नव्हता. शेवटचे तिन किमी मात्र जास्त चढावाचा अधीकाधिक उMचीवर घेऊन जाणार होता.वाट चाMगली बाMधुन काढली असली तरी चालताना घोड्याMच्या वर्दळीकडे लक्ष द्यावे लागते. चुकून एखाद्याचा धक्का लागायचा आणी आपण रस्त्याच्या काठावर उभे असल्यस १० फुट खाली झुडपात किMवा लक्ष्मण गंगेत. घाMगरीया ३०४८ मीटर उMचीवर आहे. इथे एक मजेशीर गोष्ट पहायला मिळाली. घटनेचे शब्दात वर्णन करणे खरे तर मला जमेल असे वाटत नाही. तिथे काही उMचीवर मधमाश्याMची भलीमोठी पोळी होती, त्यावर बसलेल्या माश्याची संख्याही प्रचंड होती. त्यामुळे त्या समुहात बाहेरुन एखादी मधमाशी आली तर तिला बसण्यासाठी जागा देण्यासाठी भोवतालच्या परिघातील माश्या एकदम बाजुला सरकायच्या त्यावेळेस लाMबुन पहाणार्‍यास ते एका पाण्यात दगड पडल्यावर उठणार्‍या तरंगाप्रमाणे दिसे. थोड्याचवेळात घाMगरीया गावात प्रवेश केला. तिथे प्रितम नावाच्या एका मध्यम आकाराच्या होटेल मधे आमची निवासाची सोय केली होती. हळू हळू आMधार पडू लागला होता. तपमान साधारणपणे १२-१५ सेल्सियस असावे. चालुन आलेला थकवा जाणवत होता त्यामुळे गेल्या गेल्या बिछान्यावर आडवा झालो. तासा दिड तासाने अर्जुन ने जेवण्यासाठी बोलवले म्हणुन उठलो. जेवणासाठी मस्त गरमगरम आलू पराठा आणी दोन तिन प्रकारच्या पंजाबी पद्धतीच्या भाज्या साMगितल्या होत्या. जेवण झाल्यावर मात्र इथल्या तपमानाचा खरा परिणाम जाणावू लागला. जेवता जेवताच अर्जुन ने दुसर्‍या दिवशीचा कार्यक्रम साMगितला, मग फारसे इकडेतिकडे न करता सगळीच मंडळी झोपण्यासाठी गेली. उद्या फुलाMच्या दरीमधे जायचे होते. आणी ४-५ किमी पेक्षा अधीक अंतर चालायचे होते.

सुभाष ने सकाळी ५.३० चा गजर लावला होता पण त्या आधीच आम्हाला जागही आली. मस्तपैकी बादलीभर गरम पाणी (२५रु) मागवून आMघोळ केली आणी पटापट तयार झालो. होटेलच्या खानावळीमधे जाउन सकाळचा नाष्टा म्हणुन आलु पराठा आणी बटर टोस्ट आणी चहा पिला. रात्रभर पाउस पडुन गेल्यानंतर काहीसा थाMबला होता. होटेलचे मालक रघुविरजी स्वतः येण्यासाठी तयार झाले होते. सकाळचे ८ वाजले होते. व्ह्याली च्या दिशेने चालण्यास सुरुवात केली. जाताना सुरुवाती पासुनच वेगवेगळ्या प्रकारची लहान मोठी रंगीवेरंगी पुले दिसू लागली होते. तिथे जाण्यासाठी एका चेक पोSटवर प्रवेश शुल्क भरावे लागते पण रघुविरजीMनी मागीलबाजुने आत जाउन आमचे शुल्क किती भरले ते काही कळू शकले नाही. इथुन पुढे रघुविरजीनी वाटेत दिसणार्‍या प्रत्तेक फुलाबद्दल माहीती देणास सुरुवात केली.

इथले प्रत्तेक फुल / वनस्पती / प्राणी, त्याचे स्थानीक नाव, शास्त्रीय नाव, त्याचे औषधी उपयोग अशी प्रचंड बहुमुल्या माहिती अतिशय उत्साहाने साMगत होते. आणी ती ऐकताना आणी लक्षात ठेवण्याचा प्रयत्न करताना आमची मात्र तारंबळ उडत होती. पुढे एके ठिकाणी पुष्पावती नदीचे पात्र ओलाMडुन नरपर्वताच्या उतारावर पसरलेल्या पुलाMच्या दरीमधे प्रवेश केला. जंगली गुलाब, अर्चा, जिरेनियम, जटामासी, बिस्टोर्टा, बालछडी, अस्टर, बुर्हन्स, प्रिम्युला, स्पिरेया, एनेमुन, वनकाकडी आणी पुराणाकाळात ज्यावर लिखाण काम केले जायचे ते भोजपत्र, अशी अनेक फुले त्याMनी दाखवली. मधेच पावसाची जोरदार सर येउन गेली. जाण्याच्या मार्गावर दोनच दिवसापुर्वी दरड कोसळाल्यामुळे दरीमधे जाण्याचा मार्ग अवघड झाला होता त्या मातीच्या ढिगार्‍यावरुन आणी एके ठिकाणी बर्फावरुन चालत आणी दरीची सुMदरता पहात मार्गक्रम सुरु ठेवला जसजसे आपण पुढे पुढे जातो तसतसे वेगवेगळ्या प्रकारची पुले दिसत. रघुविरजीMनी साMगितल्यानुसार हा इथला दिसणारा फुलाMचा देखाव तसा अल्पकाळच असतो आज ह्या ठिकाणी पहायला मिळालेली फुले आजुन १५ दिवसाMनी पहायला आलो तर कदाचीत दिसणारदेखील नाहीत त्याची जागा दुसर्‍याच फुलाMच्या बहराने घेतलेली असेल. पुढे जाउन एका प्रचंड आकाराच्या शिळEखाली बसुन बरोबर आणलेला पुरीभाजीचा डबा संपवला. पावसाने चाMगलाच जोर धरला होता. त्यामुळE तिथेच आजुन काहीवेळ रघुवीराजीMच्याकडुन मिळणारी माहीती एकत बसलो त्यानुसार - १९३१ मधे ब्रिटीश गिर्यारोहकाMचा ६ जणाMचा एक ग्रुप येथे आला होता. त्याMच्या मधे असलेला FरEन्क स्मिथ ला ह्या भागात फुललेली ही असंख्य फुले दिसली त्यानंतर काही काळाने परत तो फक्त ह्या फुलाMच्या आभ्यासासाठी चार महीने ह्या भागात येउन राहीला.त्या आभ्यासावर त्याने १९३८ मधे "The Valley of Flowers" हे पुस्तक लिहीले त्याचे पुस्तक वाचुन १९३९ मधे ज़ॉन मार्गारेट लेग्गे नावाची एक महीला ह्या भागाचा आभ्यासकरण्यासाठी इथे येउन राहीली. तिने इथुन काही रोपे नेउन तिच्या घराजवळच्या परिसरात त्याची यशस्वी लागवडही केली. दुर्दैवाने तिच्या अभ्यासकाळातच ह्याच ठिकाणी अपघाताने तिचा मृत्यु झाला. व्ह्याली मधे ५ किमी वर तिचे स्मारक उभारलेले आहे. पुराण कथेनुसार जेव्हा श्री लक्ष्मणाने इथे बसुन तपस्चर्या केली होती तेव्हा देवदेवताMनी स्वर्गामधुन त्याMचावर फुलाMचा वर्षाव केला होता त्याचीच बिजे ह्या दर्‍याखोर्‍याMमधुन आजही फुलत आहेत.

पावसाचा वाढलेला जोर पाहुन रघुविरजीMनी इथुनच परत माघारी फिरण्याची सुचना वजा विनंती केली, कारण मगाच्या ठिकाणी पुन्हा दरड कोसळण्याची भिती होती. परत नदीचे पात्र ओलाMडले तोपर्यंत पाहिलेल्या फुलाMची असंख्य छायाचित्रे जमाकेली होती मनातही आणी कॉमेरातही. ३.३० च्या सुमारास हॉटेलवर परतलो. घाMगरीयाचा परिसर पर्यटकाMनी गजबजुन गेला होता. तेव्हा एक बातमी समजली की इथुन बद्रिनाथ ला गेलेला एक ग्रुप बद्रिनाथच्या वाटेवर आणी त्याच आयोजककडुन पुण्याहुन येणारा आजुन एक ग़्रुप चमोलीमधे अडकुन पडला आहेऽसे अनेक पर्यटक वाटेवर अडकुन पडले होते त्याMचा मदतीसाठी रघुविरजीनी आमचा निरोप घेतला. रात्री जेवण म्हणुन एक मस्तपैकी तंदुर रोटी आणी पंजाबी भाज्या आणी दाल राईस असा बेत होता. आजचा प्रवासाचा ४था आणी घाMगरीया मधला दुसरा दिवस होता. पुढचा बेत हेमकुMड ला जायचा होता त्या नुसार तिथल्या भौगोलीक स्थितीबद्दल अर्जुनने सगळ्याMना पुर्वकल्पना दिली. हेमकुMडला जाण्यासाठी चे घाMगरीयावरुन अंतर ५ किमी चे तर उMची ३०४८ मीटर वरुन थेट ४३३० मीटर उMचीवर घेउन जाणारी. एकदम उभी चढण चढण्यासाठी ४ फुट रुMदीची वाट असुन तिथे जाण्यासाठी घोडा (३४० रु) करता येऊ शकतो. अशी माहीती एकल्यावर सगळ्याMनीच घोड्यावरुन निदान वरपर्यMततरी जाण्याचा निश्चय केला. मी मात्र इतक्या लाMब आलो ते कशाला घोड्यावर बसुन जायला छ्या. त्यामुळे मी आणी अर्जुन चालत निघालो.

आजचे हवामान अतिशय खराब होते. आधुनमधुन पावसाच्या सरी कोसळतच होत्या आणी त्यातच ढगाMनी भरुन राहीलेले कोMदट वातावरण चढताना अधिक त्रासदायक ठरत होते. तरीपण अर्जुनच्या सोबतीने पहीले २.५ किमी पर्यंत एकही थाMबा घेतला नाही ३ किमी वर एका टपरीमधे मस्त गरम गरम मसालेदार चहा प्यायला मिळाला. अश्या ठिकाणी चहा पिण्यात जी काही मजा मिळाली ती औरच. पुढे चालायला सुरुवात केली, पाउस थाMबला होता त्यामुळे असंख्या पक्षी - पाखरं पाहुन क्षणभर अर्जुनही तिथे थाMबला. आत्तापर्यMतच्या त्याचा अनेकवेळा घडलेल्या हेमकुMडच्या प्रवासात न दिसलेले काही पक्षीही त्याने त्याच्या केमेरामधे टिपले. इथे दिसणारी फुलेही वेगळी, जसजसे वर जात होतो तसे हिमालयाची राणी म्हणुन ऑळखले जाणारे ब्लु पॉपी आणी इथले राजपुष्प ब्र्हम्ह्कमळ, ईत्यादी वेगवेगळ्या प्रकारची पुले दिसु लागली आणी त्याMचे निरीक्षण / छायाचित्रण करत ४ किमी चे अंतर कापले. इथे पोहोचल्यावर अर्जुन ने साMगितले की इथुन पुढे आता आपल्याला ११०० पायर्‍अया चढायच्या आहेत. असे म्हणाता क्षणी माझ्या डोळ्यासमोर रायगड उभा राहीला. त्याच्या मागे मागे मी चालत राहीलो. पाउस थाMबला तरी रेनकोट आजुन आMगावरच होता त्यामुळE तो आता घामाच्या धाराMनी आतुन ओला झाला. रेनकोटही काढुन टाकला, चालताना काही ठिकाणी साचलेल्या बर्फा जवळुन जाताना एकदम मस्त वाटायचे इतके चालल्या नंतरही थकवा , भुक किMवा तहान काही जाणवतच नव्हते. जोशीमठाच्या अलिकडे बरेच पर्यटक अडकुन पडल्यामुळे आज फारशी वर्दळ नव्हती नाहीतर कदाचीत वाटेतुन येणार्‍या-जाणार्‍या घोड्याMनी चढाई करणे शक्य झाले नसते. वरुन गुरुद्वारामधुन चालु असलेल्या प्रार्थनेचा आवाज कानावर पडु लागला. शिख समाजाने लोकाMच्या स्वागतासाठी इथे कमानी उभारल्या आहेत केवळ ३.३० तासातच संपूर्ण अंतर कापुन आमच्या आधी पोहोचलेल्या मंडळीMमधे जाउन सामील झालो. इथे तपमान बरेच कमी असल्याचे जाणवत होते आणी परिसर आजुनही ढगाMमधे अच्छादलेलाच होता. मधुनच काही क्षण एकदम ढग बाजुला झाले आणी त्या निळ्याशार हेमकुMडाचे दर्शन घडले. तिथे लक्ष्मणाचेही एक मंदिर असुन तिथे जाउन दर्शन घेतले. पायातले बुट काढले आणी सरळ त्या हेमकुMडातुन खाली वाहुन जाणार्‍या पाण्यात पाय सोडले, पायातिल सर्व वेदना - संवेदना नष्ट होत आहेत ह्याची जाणीव झाली. मग गुरुद्वारा मधे प्रवेश केला. भव्य सभा मंडप, भावीकाMसाठी बसण्यासाठी अंथरलेली जाड सतरंजी आणी थंडी वाजु नये म्हणुन जाड जुड रजया तिथे ठेवल्या होत्या. उच्चप्रतीची वस्त्रे, काही शस्त्रे, रंगिबेरंगी फुले ह्यानी गुरुसाहेबाMचे स्थान सजवले होते. गुरुस्तवन चालु होते. थोड्यावेळाने साजुकतुपात केलेला गव्ह्याच्यापिठा पासुन तयार केलेला शिरा प्रसाद म्हणुन वाटण्यात आला. मग काही वेळ बसुन गुरुसाहेबाMचे दर्शन घेतले आणी तिथे असलेल्या लंगर जिथे भाविकाMच्या भोजनाची व्यवस्था केलेली असते तिथे गेलो. मस्त गरम गरम वाफाळलेली खिचडी पोट भरेपर्यंत खाली. मस्त चहामसाला घालुन तयार केलेला चहा पिला आणी तिथुन परत बाहेर पडलो. मी आणी अर्जुन गुरुद्वारा समोर असलेल्या डोMगर राMगे वर फुललेल्या ब्रम्हकमळाचे फोटो काढण्यासाठी चढलो. फोटो काढताना परत एकदा हेमकुMड सरोवरावरील असलेले ढगाMचे अच्छादन बाजुला झाले. सरोवराचा नितळपणा, मंत्रोच्चाराने भारलेले वातावरण पाहुन माझे हात जोडले गेले, ह्या सृष्टी निर्मात्याला वंदन करुन ते डोळ्याMचे पारणE फेडणारे दृश्य मनात साठवुन घेतले. परत कमानी पाशी येऊन पोहोचलो. बाकीचे सवंगडी आमची वाटच पहात होते. उतरताना सगळ्याMनी घोडा करणे टाळले आणी उतरण्यास सुरुवात केली. उतरताना पायर्‍याMवरुन उतरायचे सोडुन जरा लाMबच्या घोड्याMना चढण्या साठी सोईच्या अश्या रस्त्यावरुन उतरायला सुरुवात केली. जेष्ठ व्यक्तीMची जबाबदारी असल्यामुळE अर्जुन त्याMच्या बरोबरीने चालु लागला. पहीले दोन किमी म्हणजे पायर्‍याMचा रस्ता जिथे येउन मिळतो तिथपर्यंत मी एकदम झपाझप पावले टाकत उतरलो तर ह्या आवेशात मला उतरताना पाहुन बरोबरीने उतरणारे सरदाराMनाही मला "ओ जरा धिरे धिरे' असा सल्ल दिला काहीMनी मला बिस्किटे खायला दिली मी ती खिशात भरुन पुढच्या थाMब्यावर चहा बरोबर खाणासाठी शिल्लक ठेवली. पुढे गेलेल्या बाकिच्या मंडळीना एके ठिकाणी गाठले. तिथेच एका टपरीमधे चहा पिण्यासाठी थाMबलो. तोपर्यंत अर्जुन आणी दोन्ही काकु येउन पोहोचले. थोडे थाMबुन परत पुढचा प्रवास सुरु केला. जरा थोडे पुढे जातो न जातो तोच हवा एकदम स्वच्छ झाली तर हळूहळू उनही पडु लागले होते त्यामुळE मी सुद्धा घाईने पुढे जाण्याऐवजी अर्जुन बरोबर राहुन ह्या भरभरुन वहाणार्‍या निसर्गाचे निरिक्षण करणE पसंत केले. आत्तापर्यंत ३ किमी खाली आलो होतो. दरीतील ढग हटल्याने खालचे गर्द झाडीमधे ह्या पर्वतराजीच्या कुशीत वसलेले घंगरीया . घाMगरीया बद्दल साMगायचे तर ते पुर्णपणE व्यवसायीक तत्वावर वसलेले गाव. इथे ह्या लोकाMचे वास्तव्य फक्त ६ - ७ महिन्याMपुरते डिसेMबर ते एप्रिल पर्यंत पुर्णपणE बर्फाच्छादित असतो. आणी ह्या भागत केवळ वन्य प्राण्याचे राज्य असते. आत्तापर्यंत बरेचसे उतरुन आलो होतो. जितका आनंद चढाई करताना मिळाला त्याही पेक्षा अधिक आनंद उतरताना मिळाला. ४ पर्यंत आम्ही खाली पर्यंत येउन पोहोचलो. रुम वर जाउन सगळ्याMनी आMघोळी केल्या. जरा ताजेतवाने होउन मग पत्त्याMचे काही डाव झाले तो पर्यंत अर्जुनने कोणाला तरी साMगुन सगळ्याMसाठी गरम गरम गुलाबजाम मागवले. सगळ्याMच्या चेहर्‍यावर वा !! घडलेल्या कष्टाचे चिज मिळाले हेच भाव होते.घाMगरीया मधली आजची शेवटची रात्र उद्या सकाळी उठुन परतीचा प्रवास सुरु होणार होता. रात्रीचा जेवणाचा बेत नेहमीप्रमाणेच मस्त पैकी तंदुर रोटी आणी पंजाबी भाज्या, आज सोबतीला पिण्यासाठी गरम पाणी देखिल मागवले होते. रात्री छान झोप लागली सकाळी फारशी गडबड न करता ७.३० ला उठलो. आज हवा इतकी सुMदर होती आणी चक्क उन पडले होते. असे वाटले आज इथेच राहुन परत एकदा फुलाMच्या दरीमधे जाऊन यावे, पण सुरवातिलाच एक दिवस वाया गेला होता त्या मुळे हातात एकही जास्तीचा दिवस नव्हता. मनाची समाजुत घातली आणी परत फिरलो.

सकाळची कोवळी उन्हे आजुनही पर्वतशिखराMवरच रेMगाळत होती, तर दुरवर दिसणारे हाथी पर्वताचे बर्फाच्छादीत शिखर सर्व पर्यटकाMचे लक्ष वेधुन घेत होते. सुभाष ला एक पक्षीनिरीक्षक भेटला, पक्ष्याMच्या आवाजावरुन किMवा त्याMना पहाता क्षणी तो त्याMची नावे साMगायचे, त्याचाशी ओळख करून घेउन मी पुढे निघालो. ४ तासाMच्या पायपिटी नंतर गोविMदघाट ला पोहोचलो. वहानतळावर गाडीपाशी पोहोचलो तर गाडीच्या खिडकीची एक काच फुटलेली दिसली. चालकाला विचारणा केली असता इथल्या तपमानातील फरकामुळE बरेचदा असा प्रकार घडतो.

गोविMदघाट ते बद्रिनाथ चे अंतर २५ किमी चे असले तरी अवघड रस्ता असल्यामुळे जास्त वेळ लागतो. जाताना वाटेत पाMडुकेश्वराचे मंदिर आहे. लामबगड जिथे पावसाळ्यात हमखास दरड कोसळतेच, पुण्यातिल एक ग्रुप येथेच अडकुन पडला होता. हनुमान चट्टी वरुन पुढे काही वेळातच वेडी वाकडी वळणे घेत बद्रिनाथ ला येउन पोहोचतो. बद्रिनाथ ३०९६ मीटर उMचीवर आहे. दुपारचे २ वाजत आले होते त्यामुळे जेवण करुन प्रथम तिथुन पुढे ३ किमी वर असलेल्या माण ह्या गावी गेलो. तिथे सरस्वती नदीचा उगम असुन सरस्वतीदेवीचे एक मंदिरही आहे. मंदिराला जाण्यासाठी प्रचंडवेगाने वहाणारी सरस्वती नदी ओलाMडण्यासाठी एक अखंड शिळेवर असलेला पुल आहे. पाMडवाMच्या स्वर्गारोहण प्रवासाच्या काळात नदी ओलाMडण्यासाठी भिमाने हा पुल तयार केला. त्यामुळे ह्यास भिमपुल असे नाव पडले आहे. इथला सरस्वती नदीचा वेग पहाण्यासारखा आहे. प्रसिद्ध वसुधारा धबधब्याकडे जाण्यासाठी इथुनच जावे लागते. तसेच व्यसमुनीनी ज्याठिकाणी बसुन महाभारत साMगितले आणी श्री गणेशाने ज्या ठिकाणी बसुन ते लिहीले ती व्यासगुफा आणी गणEशगुफा माण येथे आहे. इथले आजुन एक ठिकाण म्हणजे भारत की आखरी चाय की दुकान जे भारत तिबेट सिमेकडील शेवटचे चहाचे दुकान आहे. तिथे बसुन मस्तपैकी गरम गरम वाफाळालेला तुळस घालुन तयार केलेला दोन कप चहा पिला. संध्याकाळाचे ६.३० वाजत आले होते. मग परत श्री बद्रिनाथाच्या दर्शनासाठी परत आलो. नर-नारायण पर्वताच्या पायथ्याला अलकनंदा नदीच्या तिरावर आद्य शंकराचार्य ह्याMनी हे मंदिर इथे उभे केल्याचे साMगितले जाते. आम्ही तिथे पोहोचलो तेव्ह्या बराच आMधार पडला होता तर नदीच्या पलिकडच्या तिरावर प्रकाशझोतात मंदिराचा दर्शनी भाग उजळुन निघाला होता. त्या भव्य मंदिरात जाउन श्री बद्रिनाथाचे दर्शन घेतले. मंदिराचे निरिक्षण करतच एक संपुर्ण प्रदक्षीणा मारली. भगवान विष्णुMच्य चार धामाMपैकी हे बद्रिनाथधाम म्हणुनही प्रसिद्ध आहे. बद्रिनाथ मंदिराला लागुन अलकनंदा नदीच्या काठावरच एक नैसर्गीक गरमपाण्याचा स्त्रोत आहे तर अनेक कुMडाMमधुन ते पाणी खेळवले आहे. खरेदी साठी इथे चाMगली बाजारपेठ आहे, माळा, रुद्राक्ष, शोभेच्या वस्तु इथे विकत मिळतील. आजुन एक आवश्य खरेदी करण्यासारखी गोष्ट म्हणजे माण इथल्या स्थानीक लोकाMनी तयार केलेल्या अस्सल लोकरीचे कपडे, पहाताक्षणी त्याची खरेदी करुन तुम्ही मोकळे व्ह्याल.

रात्री बदिनाथ येथेच मुक्कम होता. मी, सुभाष आणी मिहिर ने सकाळी लवकर उठुन त्या गरम पाण्याचा कुMडात स्नान करायचे ठरवले होते त्या प्रमाणE पहाटे ४.३० ला उठुन तेथे गेलो. पाणी इतके गरम होते की त्यामधे फार वेळ बसु शकत नाही. पाण्यातुन बाहेर पडल्यावर मात्र एकदम हलक फुलक वाटायला लागले थंडी तर कुठल्या कुठे निघुन गेली. पहाटे उठुन किMबाहुन केवळ ह्याच्या दर्शनासाठी पहाटे उठावे तो नर नारायण पर्वताचा पाठीमागे असलेला निलकंठेश्वर पर्वत. सकाळी सुर्योदयाच्या वेळEस सूर्याची सोनेरी किरणE ह्या पर्वताच्या हिमशिखराला स्पर्श करतात. बाजुला काळोख आणी केवळ लालबुMद दिसणारे ते शिखर, आपले पाय तर अक्षरशः तिथुन हलत नाही, पायाचे तर सोडुनच द्या आपली नजर सुद्धा तिथुन इतरत्र भटकत नाही. ते शिखर इतके उMच आहे की त्याचा अर्ध्या भाग सुर्यकिरणाMनी व्यापला तरी इतरत्र असलेला काळोख हटत नाही. बराच वेळाने तिथल्या हॉटेल वर परतलो. पोटभर न्याहारी केले नेहमीचाच बेत होता मस्तपैकी आलु पराठा.

आजचा प्रवासातला आठवा दिवस होता, चमोली - जोशीमठ वहातुक पुन्हा सुरु झाल्याची बातमी समजली होती, इथला पाउस पुर्णपणे थाMबला होता त्यामुळे आज जास्तीजास्त अंतर कापत किमान ऋषिकेश पर्यंत पोहोचायचे ठरवले. जोशीमठ पासुन जवळच असलेल्या औली या ठिकाणी धावती भेट दिली. आशिया खंडातला सगळ्यात मोठा रोप वे इथे आहे. इथुनच बर्याचश्या पर्वत शिखराMचे दर्शन घडते. अर्जुन ने साMगितलेल्या नावाMपैकी नंदादेवी आणी बर्मन ही दोनच माझ्या लक्षात आहेत. हा सारा परिसर भारत-तिबेट सिमा पोलीसाMच्या अधिपत्याखाली आहे.

जोशीमठ सोडले १३ किमी कसे आलो हे काही कळाले नाही पण गाडी एका बाजुला थाMबली. कळाले की दरड कोसळली आहे म्हणुन कुतुहलापोटी पुढे जाउन पहायला गेलो तर जिपगाडीच्या आकाराचा एक प्रचंड दगड रस्याच्या मधोमध रुतुन बसला होता आणी रस्ते विभागाचे मजुर तो दगड सुरुMग लाउन फोडण्याच्या कामात झटत होते. त्या दगडाला काही छिद्रे पाडली मग त्यात बारुद भरण्यात आले, सगळी तयारी झाली. पोलिसाMनी दोन्ही बाजुMकडील लोकाMना मागे सरकवले. मी सुद्धा तो दगड दिसेल अश्या एक सुरक्षीत जागी जाउन उभा राहिलो. काही वेळाने धडाम्म्म आवाज करत त्या दगडाच्या ठिकर्‍या उडाल्या. तिथे उपस्थित असलेल्या सरदाराMनी पुढे होउन तिथे शिल्लक असलेले दगड बाजुला करण्यात मदत केली आणी रस्ता मोकळा झाला. पुढे फक्त ७ किमी वर असलेल्या हेलंग गावजवळ आलो तर आजुन एक मोठी दरड कोसळली असल्याची बातमी मिळाली तरीपण डोळ्यासमोर दिल्ली दिसत होती म्हणुन पुढे गेलो. तर जवळ जवळ १०० ते १५० फुट रस्त्याचा भाग गाडला गेला होता. एक जेसीबी च्या सहाय्याने तो बाजुला करण्याचे कामही सुरु होते, पण जितकी माती बाजुला केली जाईल तेवढीच परत वरुन पडत होती त्यामुळे बरेच वेळा जे सी बी चा चालक गाडी मागेपर्यंत घेत होता. पण आज निदान संध्याकळापर्यंत तरी रस्ता मोकळा होईल ह्या हेतुने बरेच प्रवासी तिथेच थाMबले होते. भुक लागली होती पण तिथल्या खानावळीत प्रचंड गर्दी झाली होती. त्यामुळे तत्पुरती भुक भागवण्यासाठी काकडी आणी सफरचंद खाल्ले आणी रस्ता उघडायची वाट पहात तिथेच रस्त्यात बसकण मारली. ४.३० वाजुन गेले तरी काही हालचाल नाही म्हणुन पुढे जाऊन पाहिले तर काम बंद झाले होते. आणी आजुनही वरुन दरड सारखी ढासळत होती. तिथल्या स्थानीक पोलिसाMनी आज ते काम होणार नसल्याचे जाहीर केले व सकाळी लवकर कामाला सुरुवात केली जाईल असे साMगितले. ह्या इथल्या गावकर्‍याMना हा प्रकार काही नविन नव्हता त्यामुळे त्याMनी डोMगरावरुन पलीकडे जाण्यासाठी पायवाटा तयार करुन ठेवल्या होत्या आणी त्याच्या उपयोगाने पलीकडील बाजुस अडकलेली अनेक मंडळी रात्री उशीरा पर्यंत येत होती. हे पाहुन आम्ही रात्र इथेच काढुन पहाटे लवकर उठुन पलीकडे जायचे आणी तिथुन ऋषेकेश च्या दिशेने मिळेल त्या गाडिने सुटायचे आणी नंतर जेव्ह्या रस्ता चालु होइल तेव्हा आमची गाडी घेउन चालक आम्हाला दिल्लीमधे भेटेल असे ठरवून एका लॉज च्या सज्जा मधे रात्री चा मुक्कम ठोकला. रात्री जेवण मात्र एकदम छान मिळाले, पराठा नव्ह्यता तर मस्त पैकी वागे बटाट्याची रस्सा भाजी आणी, फुलके आणि डाळ भात.

सकाळी ठरल्या प्रमाणE गाडी तिथेच सोडुन चालायला लागलो. सुदैवाने दोन पिट्टु तिथे उपलब्ध झाले पण तरीही काही सामान आम्हाला पाठीवर घ्यावे लागले. पिट्टु ला किती अंतर आहे विचारले असता तो आमच्या सारख्याMना २ ते ३ तास लागु शकतील असे म्हणाला. डोळ्यासमोर सिMहगड इतकी चढण आणी तिही उपाशी पोटी, पण दिल्लीची परत एकदा आठवण काढुन चालायला सुरुवात केली. कालपासुन गुढग्यात आलेली कळ चढताना त्रास देत होती. थोडे वर चढुन गेल्यावर एका घराजवळ पोहोचलो. घरातील माणासाने आमचे हाल पाहुन चहा पाण्यासाठी थाMबण्याची विनंती केली. पण वेळेअभावी त्याला नकार (नाइलाजाने) देत पुढच्या मार्गक्रमाबद्दल माहिती करून घेतली. रस्त्याने जाताना पलीकडील बाजुने आलेली काही पुणेकर मंडळी घेतली. तुफान पावसामुळे ते १४ तारखेपासुन चमोली मधेच अडकुन पडले होते बिचारे. बराच वेळ मध्यावरील सपाटीच्या भागावरुन पुढे चालत राहिलो. हळू हळू समोरुन येणार्‍या लोकाMची संख्या वाढत होती. ज्या ठिकाणाहुन खाली उतरायला सुरुवात करायची तिथे येउन पोहोचलो. अतिशय अरुMद जेमतेम एक माणुसच एका वेळेस जाउ किMवा येउ शकेल एवढीच तिव्र उताराची वाट. वरती येणार्‍या लोकाMमुळे खाली उतरताना अडचण येऊ लागली होती. एका ठिकाणी समोरुन आलेल्या सरदाराला वाट देण्यासाठी मी थोडा कडेला झालो तर त्याची बायको ओरडली कारण मी त्याचा समोरुन एकदम गायब झाल्याप्रमाणE ८ -१० फुट खाली घसरलो होतो. मग परत उठुन उभे रहायचे कष्ट न घेता तसाच गवतावरुन घसरगुMडी करत खालपर्यत आलो. पोहोचलो तेव्हा ९ वाजत आले होते, खाली वहानाMची भरपुर गर्दी उसळली होती सुदैवाने चमोली पर्यंत जाण्यासाठी एक जीप लगेच मिळाली, हर हर महादेव अशी घोषणा देत तिथुन पुढे तासाभरात चमोली येथे पोहोचलो. थाMबुन वाट पहाण्यात काही अर्थ उरला नव्हता, त्यामुळे तिथुन ऋषीकेश पर्यंत जाण्यासाठी सुमो ठरवली. चमोली येथेच एका हॉटेल मधे जेवण केले आणि परतीच्या प्रवासाला सुरुवात केली. जाताना अतिशय सुMदर वाटणारा तो रस्ता आता कोसळलेल्या दरडीMमुळे भयानक वाटत होता. जवळ जवळ ३० ते ४० ठिकाणी दरडी कोसळल्या होत्या तर त्याखाली सापडुन काही लोकाMचे प्राणही गेले होते अशी माहीती सुमोच्या चालकाने पुरवली.

कर्णप्रयाग च्या जवळ येउन पोहोचलो तर आमच्या गाडीचालकाचा फोन आला रस्ता मोकळा झाला असुन तो आता चमोली पर्यंत येउन पोहोचला तरी त्याच्या आणी आमच्यामधे २ तासाMचे अंतर होते. सुमो चालकाने पुढे पाउस आणी आजुनही कर्णप्रयागच्या पुढे आणी ब्यासी जवळ दरड कोसळण्याच्या जागा असुन पाउस पडत असल्याची माहिती दिली त्यामुळे आमच्या गाडीची वाट न पहाता थेट ऋषीकेश पर्यंत सुमोनेच जायचे ठरवले. चालक अतिशय कोव्शल्याने आणी चपळपणे गाडी चालवत होता पुढे कर्णप्रयागजवळ एक दरड कोसळली होती पण आम्ही तिथे पोहोचे पर्यंत रस्त्यात पडलेला राडारोडा बाजुला करण्याचे काम वेगाने चालु होते. अर्ध्या तासाच्या विश्राMतीनंतर पुढे कुठेही न थाMबता ५.३० ला ब्यासी च्या अलीकडे एका ढाब्यावर थाMबलो. बन म्हस्का आणी गरम गरम चहा पिऊन पुढचा प्रवास लगेच सुरु केला. पावसाला सुरुवात झाली होतीच ब्यासी मागे टाकले. चालकाने आदल्यादिवशी दरड कोसळली होती ते ठिकाण दाखवले. आजुनही बराच राडा तिथेच पडुन होता आणी पावसाचा जोर वाढल्यावर पुन्हा दरड कोसळणार आणी रस्ता बंद होणार होता. संध्याकाळी ७.३० ला ऋषीकेश ला सुखरुप पोहोचलो. आम्हा चौघाMना उद्या सकाळी ६ च्या आत दिल्ली गाठणे गरजेचे आणी मला आणी सुभाषला तर ९.१५ विमान पकडण्याचा दुष्टीने जायलाच लागणार होते. ऋषिकेश ला असलेला वैसिष्ट पुर्ण रामझूला ओलाMडुन तिथल्या प्रसिद्ध चोटिवाला रेस्टॉरंट येथे उत्कृष्ट प्रतिचे जेवण करुन अर्जुन चा निरोप घेतला. १०.०० वाजता निघणार्‍या तिथल्या स्टेट ट्रान्सपोर्ट च्या आरामबसने दिल्ली (२०० रु.) ला सकाळी ४.३० ला पोहोचलो. आणी आम्ही सुटकेचा श्वास सोडला, तर सकाळी ११.१५ ला सुखरुप पुण्याला पोहोचलो.

Lovely Flowers.......

2007-08-03T21:20:00.001+05:30

----------------------------------------------------------------

इMदुरी चा भुईकोट किल्ला......

2007-08-01T23:03:00.000+05:30

ऑफिस मधुन त्या भागात रहाणार्‍या एका मित्रा कडून, तळेगाव पसुन जवळ इMदुरी गावात एक किल्ला आहे अशी थोडी माहिती मिळाली. ईतक्या जवळ किल्ला असुनही आपल्याला माहिईत कसा नाही ह्याचे थोडे आश्चर्य वाटले, कारण माझ्या डोक्यात किल्ला म्हणले की ट्रेकिMग असे काहीसे डोळ्यासमोर उभे रहाते.
सकाळी मामेभावाला (श्री) ला फोन करुन तयार रहाण्यास साMगितले. सकाळी ८ ला घरून निघालो, पुढे वाकड पाशी श्री च्या घरी गेलो तेथे थोडाफार चहा नष्ता झाला. ९.३० ला मुMबई- पुणे बायपास ला पोहोचलो. फारशी गर्दी नव्हती, वातावरणही अश्या ड्राईव्ह साठी हवे तसेच होते. पावसाची नुकतीच पडुन गेलेली सर, रस्त्याच्या दुतर्फा दिसणारी हिरवळ, रस्त्याच्या मधोमध लावलेली फुलझाडे, आधुन मधुन दिसणारी तळी आणी सोबतीला वेगाने वहाणारे वारे प्रवासाची मजा द्विगुणीत करत होते. तळेगाव मधे इMदुरी ला कसे जायचे विचारुन घेतले. पुढे तळेगाव चाकण रोड ला ५-६ किमी चे अंतर कापुन इMद्रायणी नदी चा पुल ओलाMडला. इMदुरी गावात प्रवेश करतानाच डाव्या बाजुला किल्ल्यचे बुरुज दिसले, वळसा घलुन पुढे मुख्य दरवाजा पाशी गेलो, पाहील्यावर आपला ट्रेकीMगचा बेत संपल्याचे लक्षात आलेच.
तिथुन पुढे जवळच भंडारा डोMगर आहे, काहीतरी ट्रेक करायला मिळेल म्हणुन प्रथम तिकडे गेलो तर तिथेही वरपर्यंत गाडी जाते. पण डोMगरावर जाणारा घाट रस्ता मात्र अतिशय नागमोडी वळणे घ्यायला लावतच वरपर्यंत नेतो. घाट चढताना माझी नजर मात्र बाजुच्या अप्रतीम निसर्गावर, त्यामुळे माझी गाडी चालवताना एक दोन वळणाMवर थोडी गडबड झाली, आणी मागे बसलेल्या श्री कडून काही सुचना ऐकायला मिळाल्या. एक मोठे वळण घेउन आपण माथ्यावर पोहोचतो. तिथे मध्यभागीच ओळेने काही गाड्या उभ्या केल्या होत्या, मीही तिथेच गाडी लावली.
भंडारा डोMगर, शिवाजी महाराज आणी तुकाराम महाराजाMची भेट झाली ते ऐतिहासीक ठिकाण. तुकाराम महाराजाMचे एक मंदीर असुन, काही वारकरी मंडळी त्याचे देखभाल करतात. मंदिरात संत तुकाराम महाराज, विठोबा रखुमाई, गणपती , शिवलिMग अशा देवताMच्या मुर्ती आहेत. दर्शन घेउन डोMगर परिसर पहायला निघालो. मंदिरा शेजारी एक मोठा डेरेदार वटवृक्ष आपले लक्ष वेधुन घेतो. मग एक ठिकाण निश्चीत केले आणी तेथुन डोMगर प्रदक्षणा सुरुवात केली. तेथुन सभोवताली दिसणरे दृश्य तर खासच. जसे जसे डोMगर फिरायला सुरुवात केलि तसा हात नाकाजवळ न्यावा लागला, तिथे रस्त्याच्या कडेनेच लोकाMनी नैसर्गीक विधी केले होते. ही मंडळी काही सुधारायची नाहीत, तसेच तिथुन माघारी फिरलो. गाडीला किक मारली थोडे खाली उतरुन आलो. मग एके ठिकाणी थाMबुन परिसरातिल काहि फोटो काढले. घाट जितक्या सफ़ाईने चढलो तितका तो उतरताना सोपा नाही हे लक्षात आले.
ईMदुरी गावत परतलो. तिथे किल्ल्याचा बाहेर एका माणसाला विचारले तर त्याने आत जाउन देवी चे दर्शन घेण्यास साMगीतले. गाडि किल्ल्याच्या आतमधे थेट मंदिरापर्यंत नेली. कडजाई देविचे दर्शन घेतले. मMदिराचे बाMधकाम चालु आहे. किल्ल्याच्या आतला परिसर एकदम दुर्लक्षीत आहे. झाडा झुडपाMचे रान माजले आहे. तटबंदी पर्यंत जाणेही अवघड आहे. गडाचे प्रवेशद्वार मात्र बघण्यासारखे आहे. मग गडाच्या बाहेर जाउन बाहेरील तटबंदीचे फोटो घेतले. इMद्रायणीनदी चे पात्र दुथडी भरुन वहात होते. पुल ओलाMडे पर्यंत एक जोरदार पावसाची सर आली पण रस्त्यावर एकही अडोसा नव्हता. बाजुला एक फुलझाडाMची नर्सरी दिसली, घुसलो तिथे. पाउस थाMबल्यावर तिथल्या फुलाMचे काही फोटो टिपले.
पुढे शिरगाव ला गेलो पण गुरुपोर्णिमा निमित्ताने मोठ्या प्रमाणावर भावीक तेथे दर्शनासाठी आले होते. अतिशय अरुMद रस्ता, रस्त्याच्या दोन्ही बाजुस केलेले चार चाकी वहानाचे पार्कीMग आणी तेथेच अडकुन बसलेली आपली PMT ची बस. आता ह्या पुढचे वेगळे दृष्य साMगावे का ??. साई मंदीराच्या कळसाचे दर्शन घेउन मघारी फिरलो. तब्बल तासाभराच्या कसरती नंतर तेथील वहानाMच्या कोMडीतुन बाहेर पडलो. अतीशय भुक लागली होती त्यामुळे आजुन कोठे जायचा बेत रद्द करुन थेट घरी पोहोचलो.

Konkan

2007-07-27T09:35:00.001+05:30

Message

कोकण!!

कोकणात येवा आंबोलीक जावा, धबधब्यात न्हावा!
मालवणचो बांगडो खावा, खाजा घेवा, दर्यात थोडे पेवा!!
चारय बाजुक दर्यो आणी किल्ल्यात पाणी गोड!
उगाच नाय सगळ्याका सिंधुदुर्ग किल्ल्याबद्द्ल ओढ!!

वाडीचो डोंगर चढा, मोती तलाव फिरा, खेळणी घेवा लाकडी!
आरवलीचो वेतोबा, रेडीचो गणपती बघुक वाट करा वाकडी!!
आंबे, फणस, जांभळा, काजु, कोकणचो मेवो!
शिपये, मुले, तिसरे खरो रत्नागिरीचोच ठेवो!!

डोंगरमळे शेती, पोफळी, माडार नारळाचो भार!
गाडयेत्सुन बघीत येवा सगळा हिरव्या हिरव्या गार!!
नापरे, आंबोली धबधब्यासाठी पावसात तुंम्ही येवा!
तेरेखोल खाडी बघताना फेरीबोटीचोय अनुभव घेवा!!

डोंगरदरे, शेतीमळे, पा

मागच्या अठवड्यात आकाशाचे हे अद्भुत रंग ........

2007-07-26T21:06:00.000+05:30

सारसबाग

2007-07-16T23:15:00.000+05:30

मागच्या अठवड्यात सारसबागेमधे गेलो होतो तेव्हा घेतलेले काही फोटो......

It's Me

2007-07-14T21:20:00.000+05:30

----|| सुदिप मित्र सहकार ||-----

2007-07-07T17:42:00.000+05:30

भटकंती किल्ले रोहीडा अर्थात विचित्रगड ची....

2007-07-02T14:08:00.000+05:30

शनिवारी रत्री माझा मावस्भाऊ घरी आला. त्याचे सोमवार पासुन कॉलेज चालू होणार असे त्याने साMगितले त्यामुळे उद्या कोठोतरी जाण्याचे ठरव म्हणाला. टाईम्स मधे एका ग्रुप ने रोहिडा किल्ला ट्रेक बद्दल आवाहन केले होते. अंतर तर तसे फार लाMबचे नव्हते, म्हणुन मोटारसायकल वर जाण्याचा निर्णय घेतला. सकाळी मी तर लवकर उठलो शनीवारात त्याला घेण्यासाठी त्याचा घरी गेलो तर महाराज मस्त पैकी झोपलेलेच होते. मग त्याचे आवरून होई पर्यंत तिथेच बसलो एक तासभराची झोप झालीच. बाहेर पावसाची पिर्पिर चालू होतीच. सकाळी ७.३० ला शनिवार पेठ सोडली. सिMहगड रोड ने कात्रज बाय्पास ला वळुन थाMबलेल्या पावसाचे आभार मानत नविन बोगद्यातुन भन्नाट वेगाने शिवापुर गाठले. तिथे पहिला थाMबा घेतला हॉटेल कैलास मधे, बरेचशी प्रवासी मंडळी येथे थाMबुनच नाSटा वगैरे करून पुढचा प्रवास सुरू करतात, आम्हीही तेच केले. अतिशय सुरेख रस्ता थाMबलेला पाउस. हिरवा गार परिसर, बाजुने साठलेली पाण्याची डबकी, मातीच्या लाल रंगाने भरून वहाणारे ओढे, नाले, निरा नदी, भाटघर धरण असे पहातच भोर गाठले. अंतर ६० किमी. Appox (गाडीचा स्पिडोमीटर बंद होता) भोर पासुन पुढे माMढरादेवी च्या वाटेवर ४ किमी वर खानापुर गाव लागते, तिथुन उजवीकडे, रेहिड्याला जाणारा फाटा आहे माहीती दर्षक फलक आणी एक मोठी कमानही उभारलेली आहे. इथुन ३ किमी वर बाजारवाडी नावाचे खेडे गडाच्या पाय्थ्याचे गाव आहे. तिथे एका घराच्या बाहेर गाडी लावून गड चढायला सुरवात केली. पावसाची भुर भुर चालू झाली होती.

एक गावकरी छोकर्याने उत्साहाने म्हणाला " काय एवढ्या पावसाचे वरती जाताय ", आम्ही उत्तर दीले हा काय पाऊस हे का भुर भुर तर चालू आहे आणी वरती तर आजुन छानच असेल. त्यावर तो म्हणाला "हा हा जावा जाव वरती लैइ गंम्मत येईल बघा".

हळू हळू पावसाचा जोर वाढू लागला होता. डोग़राच्या एका सोMडेच्या पठारावर पोहोचलो समोरच्या डोMगरावरून अनेक फेसळत्या जलधारा उतरत होत्या. डोMगर उताराला गवताचा हिरवा रंग आजुन चढला न्वहता. कEमेरावर पावसाचे पाणी पडु नये म्हणुन छत्री उघडुन आजूबाजूच्या परीसराचे फोटो घेतले. अचानक वार्‍याच्या झोत एवढा वाढला की छ्त्री उघडी ठेवणेच अशक्य झाले. गडाकडे पाहीले तर तो पुर्णपणे ढगंमधे गुडूप झाला होता. वार्‍याचा जोर इतका वाढला की चालणेही अवघड वाटू लागले. मागुन काही लोक वरती येत आहेत असे दिसले.

तिथेच एका दगडाच्या आडोशाला बसलो. काही वेळातच ही मंडळी हातात मोठे पातेले, काही ताटे, आणी एक छोटासा स्टोव्ह घेऊन वर चढू लागली. एवढ्या तयारीने ही लोक आली आहेत तर काहीतरी अडोसा नक्कीच असेल वरती असा विचार करून आम्हीही त्याMच्या बरोबर चालू लागलो. वार्‍अ काही विश्राMती घेत नव्हता. वार्‍याबरोबर पावसाचे थेMब कानटोपीला इतक्या जोरात आपटत होते की जवळ फटाक्याची माळ वाजते आहे असाच आभास होत होता. आजुन कीती वर जायचे आहे ह्याचा काही अंदाजच येत नव्हता.

आम्ही दोघे ह्या मंडळीच्या पुढे चालू लागलो आमच्या मागे हा १५ ते २० लोकाMचा समुह चालू लागला. ढगाMमुळे आगदी १० -१५ फुटाMवरचेही दिसत नव्हते तर चिखलात मळालेल्या वाटा शोधणे अवघड जात होते. गडाची तटबंदी दिसली थोडी चढणीची वाट होती. गडाचा पहीला दरवाजा गाठला. दरवाजाची बंधणी गोमुखी प्रकारातली असुन दरवाजाचा आकार मात्र लहानसाच आहे. मोडलेल्या पायर्‍याMच्या वाटेवरुन वळणे घेत दुसर्या दरवाजा पाशी पोहोचलो. दरवाजावर दोन्ही बाजुला गजमुखाची शिल्पे आहेत तर दरवाजाच्या मागिल बाजुस भुयारी पाण्यचे टाके आहे.

दरवाज्यतुन पुढे गेल्यावर एक धव्जस्तMब लागतो तिथे किल्याची माहीती देणारा माहीती फलक लावलेला आहे. त्यानुसार हा किल्ला कृष्णाजी बंदलाMच्या जहागीरी मधे होता. शिवाजी महाराजाMनी बाMदलाना स्व्राज्यात सामील होण्याबद्दल मागणी केली होती ती बाMदलानी मानली नाही त्यामुळे रोहीड्यावर महाराजाMना स्वारी करावी लाग्ली. कृष्णाजी बाMदल मारला गेला. किल्ला स्व्राज्यात सामील झाला. ह्या बंदलाMच्या पदरी बाजीप्रभु देशपाMडेे सरदार्की करत होते, बंदलाMच्या पाडावा नंतर तेही महाराजाMना सामील झाले. किल्ले रोहिडा , विच्त्रगड किMवा बिनीचा किल्ला ह्या नावाने देखिल ओळखला जातो. इथुन तिकोण, राजगड हे किल्ले आणी रायरेश्वराचे पठार जवळच्या अंतरावर आहेत. गडाला सात बुरूज असुन तटबंदी मोडकळीस आलेल्या अवस्थेत आहे. भैरोबाचे एक मंदिर असुन मंदिरा समोरच एक छोटे टाके आहे. सध्या मंदिराचा जिर्णोद्धारचे काम चालू आहे. मंदिराच्या मागिल बाजुने पुढे गेल्यावर एका मागे एक खोदून कढलेल्या टाक्याMची राMगाच आहे. झालेल्या पावसाने सर्व टाकी भर्भरून वाहून जात होती. किल्ल्याचा तटबंदीच्या वरुन किल्ला फिरायला सुरवात केली. पाउस ठाMबायचे नाव घेत नव्हता.

किल्ल्याच्या एका बुरुजावर RSS चे स्व्यंसेव्क इतक्या पावसातही तसेच डबे उघडुन त्याव्र तुटुन पडले होते. त्यंची कोठुन आलात वगैरे विचार्पुस करून आम्ही पुढे गेलो. गडावरुन खालचे काहीच दिसत नव्हते. ह्या पावसातही काही ठिकाणाचे फोटो काढायचा प्रयत्न केलाच. थोडे पुढे गेल्यावर किल्ल्याच्या परत त्या माहिती फलकापाशी पोहोचलो. किल्ल्याची पाहुन संपल्यचे लक्शात आहे. किल्ला तसा लहानसाच फक्त ५ एकर परिसर असलेला आहे. गडाच्या दरवजात काही वेळ उगाचच थाMबलो. दुपारचे २ वाजत आले होते. पावसाचा जोर थोडासाच कमी झाल्याचे जाणवले. किल्ला उतरताना मगपासुन किती पाउस झाला आहे ह्याच्या खुणा दिसू लागल्या. ज्या वाटेने वर चढलो होतो त्याचा अवखळ पाण्याने ताबा घेतला होता. त्याअतच डुबूक डुबूक उड्या मारत खाली उतरुन आलो. पाठीवरची बEग पाणी गेल्याने अधीकच वजनदार झाली होती. पावसाचा जोर बराच ओसरला होता त्यामुळे लगेच गडीवरून परतीचा प्रवास सुरू केला वाटेत एका ओढ्यावर थाMबुन काही फोटो काढले. पाउस पुन्हा लगेच सुरू झाला. तसेच भिजत पुणे-सातारा रोडवर आलो. एका ढाब्या वर मस्त्पैकी पोटभर जेवलो. पावसाने झोडायला सुरूवात केली होतीच. तसेच पुण्यापर्यंत दुपारी ४ वाजता पोहोचलो.

-PHDixit

तेरेखोल ते विजय्दुर्ग - सफ़र इMधुदुर्ग किनार्‍याची

2007-06-30T15:03:00.000+05:30

१ मे २००७ ला आम्ही सिMधुदुर्ग च्या सफ़रीवर गेलो होतो तेव्हा टिपलील काहि फोटो

काही आठवणी.......

2007-06-30T12:26:00.000+05:30

दिवाळीचे दिवस होते उद्या पासुन दिवाळीची सुट्टी सुरू होणार होती. बरोबर दुचाकी सातार्‍यात नेली होती त्यामुळे दिवाळीच्या सुट्टीत पुण्याला येण्याऐवजी चिपळुनला जाण्याचे ठरवले. आंधार पडायच्या आत पोहोचण्याच्या उद्देशाने ३ च्या सुमारास ऑफीस सोडले, रुम वर जाउन दोन दिवसांसाठी लागणारे कपडे घेतले. सातार्‍याचे पेढे पुजेसाठी घेतले. वेगाने सातारा मागे टाकत उंब्रज च्या दिशेने सुसाट सुटलो, उंब्रज्ला पुरेसे पेट्रोल टाकले, सुंदर रस्त्याने सुसाट वेगाने गाडी हाणली. वाटेत काही लहान गावे लागतात. कोयननगरच्या अलीकडे एक गाव लागते. संध्याकाळ होत आली होती. अचानक कोंबड्यांचा समुह रस्त्यावर घुसला मनात कोणताही ब्रेक दाबायचा विचार न येऊ देता त्याच वेगाने घुसलो एक कोंबडी मझ्या पायावर आदळली आणी तिथेच तडफडत पडली बाजुच्या घरातुन ३ / ४ लोक धावत आले पण एक क्षणही न थांबता तिथुन पोबारा केला. मी जर ब्रेक दाबला असता किंवा थांबलो असतो तर माझी अवस्था त्या कोंबडी सारखी झाली असती. पुढे थेट कुम्भार्ली च्या घाटमाथ्यावर थांबलो एका टपरीवर चहा पिला. सुर्यस्त झाला होता. तरी आजुनही बराचसा उजेड होता. सावकाश घाट उतरलो. पायथा गाठेपर्यंत आंधार पडला होता. इतर गाड्याच्या लाईटचा प्रखर प्रकाश्झोतात हेल्मेट ची काच लाऊन गाडी चालवणे अवघड वाटु लागले म्हणुन विना हेल्मेटची गाडि चालवू लागलो. ह्या दिवसात भात कापणी जोरदार सुरू असते. संध्याकाणी शेतातले असंख्य किटक उडत असतात. गाडी वेगात तर सोडुनच द्या पण नुसती चालवणे पण मुश्किल झाले. दर किमी ला थांबा घेउन डोळ्यात जणारे किटक बाहेर काढावे लागत होते. परत हेल्मेट चढवले आणि सावकाश चिपळुन शहरा जवळ येउन पोहोचलो. मामाचे नेहमीचे घर बदलले होते. सातार्‍यातुन चिपळुन्ला घरी पोहोचायला साडेतीन तास लागले. घरी फोन करून मी सुखरूप पोहोचल्याचे सांगीतले.

सकाळी अभ्यंग स्नान केले व परत त्याच दिवशी पुण्यात येण्याचे ठरवले. असे अचानक मनात का आले माहीत नाहि. पण मामाची परवानगी घेतली. मस्त सोलकधी डाळिम्ब्याची उसळ खीर, श्रिखंड असा मेनु हादडला आणि थेट पुणॅ गाठायचे ह्या उद्देशाने २ वाजता चिपळुन सोडले. गाडीमधे पुरेसेच पेट्रोल टाकून कुम्भार्ली घाट ओलांडला आणी गाडी अचानक गचके देत बंद झाली. माझा माहीती प्रमाणे मी गाडीची तपासणी केली. काही किक्स मारल्यावर गाडी सुरु झाली उम्ब्रजच्या दिशेने प्रवास सुरू केला. नंतर लक्शात आले की एका ठरावीक वेगा पेक्शा अधी वेगाने गाडी चालवली तर ती बंद होते आहे. मग पुढचा प्रवास २० - ३० घ्या वेगाने.

उम्ब्रज ला हाय्वे वर आलो. गाडी हळु हळु वेग धरु लागली होती. २ लांब आकाराचे ट्रेलर रस्ता व्यापुन एका पुढे एक चालले होते. मला गाडी चालवताना त्याच्या धुराचा त्रास होत होता. म्हणुन आजुन वेग ४० वरुन ६५ पर्यंत वाढवुन एकाला मागे टाकले दुसराही ओलांडत चालकाच्या केबीन शेजारी आलो. आणी गाडीचे इंजीन एकदम बंद झाले. मागुन काही गाड्या भरगाव वेगाने येत होत्या पण मधे काही अंतर होते. त्या क्शणी मला जे काही जमले ते मी केले. प्रथम गाडीचा उजव्याअ बाजुचा इंडीकेटर चालू केला आणी गाडि दुभाजकाच्या एकदम बाजुने कडेला घेतली, मागुन येणार्या गाड्यांना त्यामुळे एकदम बाजुने निघुन गेल्या. त्या ट्रेलर वाल्याला माझ्या गाडीत काहीतरी घोटाळा असल्याचे जाणवुन त्याने त्याची गाडी रस्त्याच्या अधीक कडेला घेतली त्या मुळे मागुन येणार्‍या बाकीच्या मोठ्या गाड्यांना पुढे येण्यासाठी व्यवस्थित जागा मिळाली. इंजीन बंद झाले तरी न्य्ट्रल वर घेतल्या मुळे आणी उतारामुळे गाडी चालतच होती. गाडी रस्त्याच्या एका बाजुला घेतली. इंजीन खुप गरम झाले होते. जरा वेळ थांबलो. गाडी सुरू केली आणी सावकाश सातार्‍यात पोहोचलो. संध्याकाळचे ६.३० वाजले होते. लक्ष्मी पुजन तिथेच केले आणी दुसर्‍या दिवषी पुण्याकडे पहाटे ५ लाच निघालो पण एकदम सावकाश. घरी ८ वाजता पोहोचलो.

गाडी गॅरेज मधे नेली कळाले की चोक ची वायर तुटली असल्याने हा सगळा प्रकार झाला.

काही फुले माझ्या अजोबाMच्या बागेतली..

2007-06-30T11:39:00.001+05:30

काही फुले माझ्या अजोबाMच्या बागेतली..

सुर्योद्याचे काही फोटो

2007-06-30T11:30:00.000+05:30

माझ्या घराच्या खिडकीतून काढलेले सुर्योद्याचे काही फोटो