माझी भटकंती.......: दुर्गराज रायगड मोहीम वृत्तांत

।। मोर्चेबांधणी ।।

"पहाटे तीन घटिका रात्री असताना सारथी काकांनी साद घातली आणि सर्व मंडळींना जागृत केले. ठरल्यानुसार अवघ्या एका प्रहरात सर्व जण मोहिमेसाठी सज्ज झाले. गायकवाड यांची थोरली कन्या मोठ्या हिमतीने पायवाटेने चढण्यास सिद्ध झाली, तर गायकवाड पती -पत्नी आणि त्यांची धाकटी कन्या यांनी रज्जुमार्गाने गडावर येण्याचे योजले. सारथी काकांनी आम्हास पहाटेच्या प्रहरात 'चित्त दरवाजाच्या' पायथ्याशी आणून सोडले आणि खऱ्या मोहिमेचा श्रीगणेशा झाला!"

।। चित्त दरवाजा आणि चढाईचा श्रीगणेशा ।।

"पहाटेचा प्रहर, सुमार साडेचार घटिकांची वेळ! वातावरणात शीतल गारवा पसरलेला होता. विजेऱ्यांच्या (Torch) प्रकाशात आम्ही दुर्गराजाच्या पायऱ्या चढण्यास प्रारंभ केला. यातील बहुतांश मंडळी दुर्गभ्रमंतीत नवीन असल्याने, त्यांना मोहिमेची काही शिस्त समजावून सांगणे अगत्याचे होते. आम्ही त्यांना पुढीलप्रमाणे ताकीद दिली:

· चढाई करताना उतावीळपणा करू नये, शांत चित्ताने पावले टाकावीत. · श्वास आणि गती यांचा मेळ घातल्यास चढाई सुसह्य होते. · तृष्णा (तहान) लागल्यास जलाचे एकदम प्राशन करू नये, तर काही काळ थांबून घोट-घोट पाणी घ्यावे; जेणेकरून देहात ऊर्जा टिकून राहील. · हा दुर्ग म्हणजे आमचे दैवत आणि पवित्र स्थान आहे, येथे कोठेही अस्वच्छता किंवा कचरा करू नये. · कुणीही समूहापासून अलिप्त होऊ नये; सर्वांनी एकजुटीने मार्गक्रमण करावे.

पारखी स्नेह्यांना फळीचे नेतृत्व करण्यास सांगितले आणि आम्ही स्वतः सर्वात शेवटी 'राखणदार' म्हणून राहण्याचे निश्चित केले, जेणेकरून कोणाचीही साथ सुटणार नाही..."

"खुबलढा बुरुजाच्या समीप येताच काही काळ दमछाक झाली, परंतु अल्प विश्रांती घेऊन आम्ही पुन्हा लय साधली. यावेळी आम्ही स्मरणात असलेला गडाचा इतिहास स्नेह्यांना सांगण्यास प्रारंभ केला. प्रथम दृष्टीस पडतो तो हा 'खुबलढा बुरुज'. येथे प्राचीन काळी दरवाजा असल्याचे अवशेष आजही साक्ष देतात. विशेष म्हणजे, ही काही दुर्गाची मुख्य वाट नव्हे; मुख्य वाट 'नाणे दरवाजाची' असून आम्ही विजेरीच्या प्रकाशाने त्या अरण्यातील वाटेचा रोख सर्वांना दाखवला.

याच समयी झाडांच्या सावलीत काहीतरी सळसळ झाल्याचे पारखी स्नेह्यांच्या ध्यानी आले आणि पावले जागीच खिळली! नीट निरखून पाहिले, तेव्हा साक्षात 'गोमातेचे' दर्शन झाले आणि भीतीचे रूपांतर हास्यविनोदात झाले. चहूकडे निबिड अंधार आणि केवळ आमच्या विजेऱ्यांचा तो प्रकाश... अशा मंतरलेल्या स्थितीत 'मधल्या मोर्चाच्या' जागी आम्ही कधी येऊन ठेपलो, याचे भानही राहिले नाही. याच स्थानी नाणे दरवाजाची पुरातन वाट येऊन मुख्य मार्गाला मिळते..."

"मधल्या मोर्चावरून पुढचे मार्गक्रमण साक्षात 'हिरकणी' कड्याच्या पायथ्याशी असलेल्या वाटेने झाले. येथपर्यंतच वायुदेवाची (वारा) झुळूक अंगाला स्पर्श करीत होती. त्यानंतर रायगडला उजव्या अंगाला ठेवून आमचा ताफा पुढे सरकू लागला. आता सर्वांच्या पाऊलांची लय उत्तम जमली होती. नभमंडळात प्रकाशाची किरणे दिसू लहान-थोरांच्या चेहऱ्यावर उमटू लागली आणि वाटही काहीशी समतल झाली. या स्थानी विसावा घेऊन प्रत्येकाने एक-एक 'कदलीफल' (केळे) ग्रहण केले, ज्यामुळे देहात तत्काळ ऊर्जा संचारली.

पहाट झाली होती आणि नभात गुलाबी रंगाची अपूर्व छटा उमटली होती. टकमक टोकाच्या पाठीमागे ते गुलाबी-नीलवर्ण आकाश आणि शीतल मंद वारा—मोठा अद्भुत योग होता! परंतु, हीच ती वेळ होती जेव्हा उमजले की, गडावर जाऊन सूर्योदय पाहण्याचे भाग्य आज लाभणार नाही. महादरवाजाचा भव्य बुरुज आता दृष्टीस पडला आणि पुन्हा एकदा खडी चढण सुरू झाली. मार्गस्थ होत असताना इतर काही यात्रेकरूंचीही सोबत लाभली. सव्वासात घटिकांच्या (६:४५) सुमारास आम्ही महादरवाजापाशी पोहोचलो. संथ चालीमुळे भास्कर उगवताना (सूर्योदय) पाहता आला नाही, याचे शल्य मनात होते; पण तेथील अल्हाददायक हवेत ते विरून गेले. वर्तमानकाळी गडाची महाद्वारे सकाळी सात घटिकेला (७:००) उघडतात, असा दंडक आहे. राजांच्या काळी ही द्वारे सूर्योदयाच्या समयी उघडत असत, पण काळाच्या ओघात झालेले हे बदल आता स्वीकारावे लागतात. अवघ्या १५ निमिषांची (मिनिटे) प्रतीक्षा उरली होती..."

।। महाद्वाराचे गांभीर्य आणि दुर्गशास्त्राचा अजब नमुना ।।

"महाद्वार! ज्याची भव्यता पाहूनच देह भारावून जातो. या अजस्त्र द्वारावरील लोखंडी खिळे आणि नक्षीकाम म्हणजे कारागिरीचा कळस! अंतर्यामी असा प्रश्न उभा राहिला की, या गिरीदुर्गावर हत्तीची धडक बसणे अशक्यप्राय असताना हे लोहखिळे का जडले असावेत? द्वारापूर्वी असलेल्या त्या दीड-दोन वितीच्या उंच पायऱ्या हत्तीची गती रोखण्यास समर्थ आहेत. मग या खिळ्यांचे प्रयोजन काय? तर, शत्रूने स्वप्नातही या द्वाराला गजराजाच्या बळाने भेदण्याचे धाडस करू नये, अशी ही जरब बसवणारी रचना आहे!

या महाद्वाराचे अजब वैशिष्ट्य म्हणजे दोन बुरुजांच्या कुशीत दडलेली 'गोमुखी' रचना. शत्रूने कितीही निकड लावली तरी त्याला धावत येऊन धडक देण्यास कणभरही वाव नाही. लाकडी ओंडके (राम) वापरून द्वार पाडणे तर सुतराम अशक्य! अशा या बुद्धिवान रचनेचा उंबरा चढताना नतमस्तक होणे, हे प्रत्येक शिवभक्ताचे कर्तव्यच आहे. द्वार ओलांडताच डावीकडे पडणारे ते चतुर वळण पाहून थक्क व्हायला होते. धन्य ते दुर्गबांधणीचे विचार आणि धन्य ते आमचे राजे!..."

।। जलास्त्र आणि दुर्गशास्त्राची अजब रणनीती ।।

"महाद्वार ओलांडून आत प्रवेश केला तरी दुर्गराजाचा माथा अजून समीप नसतो. अंतर्भागी दोन प्राचीन बुरुज दृष्टीस पडतात, जे जुन्या 'रायरी' किल्ल्याची साक्ष देतात. येथून पुढे दोनशे पायऱ्यांची खडी चढण अद्याप उरलेली असते. याच स्थानी गुप्त आणि अत्यंत विलोभनीय अशी एक संरक्षण योजना दडलेली आहे.

महाद्वाराच्या ऊर्ध्व (वरच्या) भागात जलाचा साठा करण्यासाठी एक भिंत उभारून बंधारा घातला आहे. ही भिंत मध्यम स्वरूपाची असून गरजेनुसार ती कोसळता येईल अशी त्याची रचना आहे. जर शत्रूने निकराने महाद्वाराचा उंबरठा ओलांडलाच, तर हा बंधारा फोडून जलाचा प्रचंड लोंढा सोडण्याची योजना होती. तो पाण्याचा प्रवाह शत्रू सैन्याला आपल्या वेगात खेचून थेट दीड दोनशे फूट खोल दरीत फेकून देण्यास समर्थ होता! जलदेवतेचा अस्त्र म्हणून वापर करणारे हे दुसरे छत्रपती! यापूर्वी स्वराज्य संस्थापक शहाजीराजे भोसले यांनी भातवडीच्या रणांगणावर धरणाचे पाणी सोडून शत्रूचा संहार केला होता. पित्याचा तोच वारसा शिवरायांनी रायगडाच्या या दुर्गम रचनेत जतन केला आहे, हे पाहून मती कुंठित होते..."

।। लोहस्तंभ आणि हत्ती तलावाचा इतिहास ।।

"महाद्वाराचा टप्पा पार पडताच लहान-थोरांचा आनंद द्विगुणित झाला. पूर्वीचा मार्ग गंगासागराच्या तीरावरून जात असे, मात्र सांप्रत काळी हत्ती तलावाच्या अंगाने सुलभ वाट सिद्ध केली आहे. या मार्गावर मार्गक्रमण करताना वाम (डाव्या) भागास एक विशाल लोहस्तंभ दृष्टीस पडतो. या स्तंभाचे यथार्थ प्रयोजन काय असावे, याचे कोडे अद्याप सुटलेले नाही. त्यावर काही प्राचीन अक्षरे उत्कीर्ण (कोरलेली) आहेत, परंतु ती वाचणे दुरापास्त आहे. जाणकार याला 'हत्तीपागा' म्हणतात, तर काही याला कालगणना करणारे 'सूर्ययंत्र' (सूर्यघटिका) मानतात.

असाच लोहस्तंभ राजमाचीच्या दुर्गम स्थानीही पाहण्यास मिळतो. या स्तंभाचे रहस्य उलगडण्यासाठी अन्य दुर्गांचाही शोध घेणे अगत्याचे आहे. तेथून पुढे सरकताच आम्ही अथांग 'हत्ती तलावा'पाशी येऊन ठेपलो. अभ्यासकांच्या मते, याला पूर्वकाळी 'हता' तलाव म्हणत असत, ज्याचा अर्थ ज्याने जल साठवण्याचे सामर्थ्य गमावले आहे असा! काळाच्या ओघात याचे नामकरण 'हत्ती तलाव' झाले. या तलावाच्या डाव्या कुशीत पाण्याचे एक सुंदर बांधीव टाके आजही पर्यटकांची तृष्णा भागवत उभे आहे..."

।। शिर्काई देवीचे दर्शन आणि भूतदया ।।

"हत्ती तलावाचा परिसर सोडून पुढे मार्गस्थ होताना, एका श्वानशावकाने (कुत्र्याच्या पिल्लाने) आमची वाट रोखली. ते निरागस पिल्लू पाहून वारके उभयतांना परम आनंद झाला आणि त्यांनी मायेने त्यास उचलून घेतले. त्या मुक्या प्राण्यास अन्नदान करून आम्ही पुढे सरकलो, तोच गडाची अधिष्ठात्री 'श्री शिर्काई देवीचे' स्थान दृष्टीस पडले.

हे शिर्क्यांचे कुलदैवत! शिवपूर्व काळी जेव्हा हा दुर्ग शिर्क्यांच्या ताब्यात होता, तेव्हापासून हे शक्तीपीठ येथे जागृत आहे. श्रीमंत छत्रपती शिवरायांनी देखील या देवतेस 'भवानी' स्वरूप मानून तिची सेवा -अर्चा अविरत चालू ठेवली. देवीच्या गाभाऱ्याभोवती चिरेबंदी दगडांची भिंत आणि सुबक फाटक उभारले आहे. आजही येथे नित्यनेमाने पूजा -अर्चा संपन्न होते, हे पाहून समाधान वाटले. याच स्थानी इतरही काही प्राचीन मूर्ती असून, महाराणी पुतळाबाईसाहेब यांची 'सतीची शिळा' शिवकाळातील त्या त्यागाची आणि निष्ठेची साक्ष देत उभी आहे..."

।। राजप्रासाद दर्शन आणि जिव्हाळ्याची भेट ।।

"मार्गाक्रमणा प्रेक्षणीय होऊ लागली. समोरच राजप्रासादाची ती भव्य वास्तू नयनांचे पारणे फेडू लागली. एका बाजूस अफाट 'होळीचा माळ' तर दुसऱ्या बाजूस अथांग 'गंगासागर' डोलत होता. ते उंच मनोरे पाहून मती गुंग होत होती. होळीच्या माळावर विराजमान असलेल्या शिवछत्रपतींच्या सिंहासनारूढ मूर्तीस दंडवत घालून सर्व जण नगाडाखान्याकडे वळले.

घटिका ८:३० ची झाली होती. सूर्यदेव प्रखर होऊ लागल्याने, रज्जूमार्गाने येणाऱ्या गायकवाड परिवाराची प्रतीक्षा करणे श्रेयस्कर वाटले. नगाडाखान्याचा बेत घटकाभर बाजूला सारून वृक्षाच्या छायेखाली विसावा घेतला. त्याच वेळी पारखी यांनी अल्पोपहाराची तजवीज केली. तेवढ्यात गायकवाड मंडळी आपल्या धाकट्या कन्येसह येताना दिसली. थोरली भगिनी गडावर आधीच पोहोचल्याचे पाहून धाकटीने आनंदाने मोठी धाव घेतली, जणू काही प्रत्यक्ष भेटीचा सोहळाच तिथे रंगला!

जठराग्नी प्रदीप्त झाल्याने सर्व मंडळी बाजारपेठेच्या मागील बाजूस असलेल्या वस्तीकडे वळली. सह्याद्रीच्या वारा-पावसाशी झुंज देणारी ती बुटकी, चिरेबंदी घरे! नम्र होऊन (वाकून) त्या घरात प्रवेश केला. तेथे गृहिणीने चुलीवर पोह्यांचे आधण चढवले होते. घराचे अंतरंग प्रशस्त असून सर्व राबता तिथे विसावला. अवघ्या काही क्षणांत चुलीवरचा तो स्वाद आणि वाफाळलेला चहा समोर आला, ज्याने प्रवासाचा सर्व शीण हरण केला..."

।। श्री जगदीश्वर दर्शन आणि निष्ठावंत हिरोजी ।।

"अल्पोपहार आटोपून सर्व मंडळी श्री जगदीश्वराच्या चरणी नतमस्तक होण्यासाठी मार्गस्थ झाली. घटिका १०:३० ची झाली होती, तरी सूर्याचा प्रताप वाढला होता. मार्गाच्या दोन्ही बाजूस प्राचीन वाड्यांचे आणि इमारतींचे अवशेष गतवैभवाची साक्ष देत होते. गडाच्या संवर्धनाचे कार्यही तेथे निकराने सुरू असल्याचे दृष्टीस पडले.

होळीच्या माळावरूनच या मंदिराचे शिखर आणि त्यावरील इस्लामी स्थापत्यशैलीचा प्रभाव असलेले घुमट लक्ष वेधून घेतात. मंदिराच्या पश्चिमेकडून होणारा तो अरुणोदय पाहण्याचे भाग्य आता दुर्मिळ झाले आहे. या मंदिराभोवती वीस हातांची उत्तुंग तटबंदी असून पूर्व-पश्चिम दोन महाद्वारे आहेत. आम्ही मागील द्वाराने अंतर्भागात प्रवेश केला. तेथील प्रशस्त प्रांगण आणि चहूकडील ओवऱ्या पाहून मन प्रसन्न झाले. मंदिरात पवनपुत्र मारुतीरायांचे दर्शन घेऊन आम्ही गाभाऱ्यात प्रवेश केला, जिथे साक्षात महादेव शिवलिंग स्वरूपात विराजमान आहेत. त्या पाषाणी भिंतींच्या शीतल छायेखाली प्रवासाचा सर्व ताप हरण झाला.

याच स्थानी जाधव भगिनींच्या सुपुत्राने त्या ऐतिहासिक पायरीबद्दल पृच्छा केली. गड चढताना त्यास दिलेले वचन पूर्ण करण्याची वेळ समीप आली होती. आम्ही मंदिराच्या पूर्व द्वाराकडे वळलो. त्या द्वाराच्या पायरीवर निष्ठेचे प्रतीक असलेला तो कोरीव लेख दृष्टीस पडला— 'सेवेचे ठायी तत्पर हिरोजी इंदुलकर'!

ज्या हिरोजींनी आपल्या कौशल्याने रायरीचा 'रायगड' केला, त्यांनी आपली ओळख राजांच्या चरणी 'पायरी' होऊनच दिली, हे पाहून ऊर भरून आला. या द्वाराच्या कुडीवर (भिंतीवर) इंदुलकरांनी केलेल्या महान कार्याचा वृत्तांत संस्कृत आणि मराठी भाषेत शिलालेखाच्या रूपाने कोरलेला आहे. तो शिलालेख वाचताना त्या काळातील अभेद्य बांधकामाची प्रचिती येते..."

।। श्रीगणपतये नमः ।।

॥ १ ॥

प्रासादा रुचिरविचित्रशालिभद्रेः राजन्ते परिखासुवर्णखचिता: पीयूषपूर्णैस्तटेः ।

वापीकूपतडागशादूलवरैरुद्यानराजिस्तथा तन्मे मेरुगिरौ चकास्ति सुकृता श्रीजुनार्दनस्यज्ञया ॥

॥ २ ॥

शाके षण्णवबाणभूमिगणनादानन्दसंवत्सरे । ज्योतिराजमुहूर्तकीर्तिमहिते शुक्लेशपक्षातिथौ ॥ वापीकूपतडागराजिरुचिरं रम्यं वनं वीथिको । स्तम्भैः कुम्भिगृहैर्नरेन्द्रसदनैरभ्रंलिहेर्मोहिते ॥ श्रीमद्रायगिरौ गिरामविषये हीराजिना निर्मितो । यावच्चंद्रदिवाकरौ विलसतस्तावत्समुज्जृंभते ॥

शिलालेखाचा भावार्थ:

पहिला श्लोक: "जणू स्वर्गातील मेरू पर्वतावरच हे सुंदर वाडे, विहिरी, तलाव आणि बागांची निर्मिती झाली आहे. चहूकडे सुवर्णखचित तटबंदी आणि अमृतासारख्या (स्वच्छ) पाण्याने भरलेले काठ शोभून दिसत आहेत. हे सर्व महान कार्य श्री जगदीश्वराच्या (जनार्दनाच्या) कृपेने आणि राजांच्या आज्ञेने साकार झाले आहे."

१. कालगणना (पहिली ओळ):

· शाके-षण्-णव-बाण-भूमि: ही अक्षरी संख्या आहे. संस्कृतमधील 'अंकानां वामतो गतिः' (अंक उजवीकडून डावीकडे वाचावेत) या नियमानुसार:

o भूमि (पृथ्वी): १

o बाण: ५

o णव (नऊ): ९

o षण् (सहा): ६

o अर्थात शके १५९६ (ज्या वर्षी शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला).

· आनन्दसंवत्सरे: आनंद नाम संवत्सर चालू असताना.

· ज्योतिराज-मुहूर्त-कीर्तिमहिते: ज्योतिषांनी काढलेल्या राज्याभिषेकाच्या त्या शुभ मुहूर्तावर आणि कीर्ती पसरलेल्या वेळी.

· शुक्लेशपक्षातिथौ: ज्येष्ठ शुद्ध (शुक्ल) पक्षाच्या तिथीला.

२. बांधकामाची यादी (दुसरी ओळ):

· वापी-कूप-तडाग: वापी (पायऱ्यांच्या विहिरी/बारव), कूप (विहिरी) आणि तडाग (तलाव/सरोवर).

· रुचिरं रम्यं वनं: अत्यंत सुंदर आणि रमणीय अशी वनराई (बागा).

· वीथिको: प्रशस्त रस्ते किंवा बाजारपेठेतील गल्ल्या.

· स्तम्भैः: भव्य खांब (उदा. नगाडाखान्यातील किंवा राजसभेतील).

· कुम्भिगृहैः: 'कुम्भि' म्हणजे हत्ती. हत्तींसाठीची घरे म्हणजेच 'हत्तीशाळा' (Elephant Stables).

· नरेन्द्रसदनैः: 'नरेन्द्र' (राजा/नरांचा इंद्र) आणि 'सदन' (घर) - म्हणजेच राजांचे वाडे किंवा राजप्रासाद.

· अभ्रंलिहेर्मोहिते: 'अभ्रंलिह' म्हणजे ढगांना स्पर्श करणारे किंवा गगनाला भिडणारे (Sky-touching). ढगांना भिडणाऱ्या या वास्तूंनी मन मोहून टाकले आहे.